Dieđ. St. 17

(2024–2025)
Dieđáhus Stuorradiggái

Sámi giella, kultuvra ja servodateallin

Gieldda bálvalusfálaldagat sámi ássiide

Gielda- ja guovlodepartemeantta cuoŋománu 4. b. 2025 ráva, dohkkehuvvon stáhtaráđis seamma beaivve. (Støre ráđđehus)

Dokumentet på regjeringen.no

1 Álgu

Ráđđehussii lea dehálaš čađahit dakkár sámepolitihka mii fuolaha ahte eanebuidda leat sámi gielat, ja sámi kultuvra olámuttus ja váikkuhit soabadeapmái, áddejupmái ja sámi servodagaid ovdáneapmái. Ráđđehussii lea dehálaš čađahit dakkár sámepolitihka mii ollašuhttá daid olmmošrievttálaš geatnegasvuođaid mat Norggas leat. Jus Norga galgá lihkostuvvat sihkkarastimiin buriid bálvalusfálaldagaid sámi álbmogii, mas gielalaš ja kultuvrralaš dárbbut ja vuoigatvuođat fuolahuvvojit, de gáibiduvvo ahte iešguđet hálddašandásit doibmet joabures ovttas. Gielddain ja fylkkagielddain lea dehálaš rolla sihkkarastimis maiddái sámi ássiide buriid bálvalusfálaldagaid. Norga ii nagot ollašuhttit daid geatnegasvuođaid mat čuvvot riikkaidgaskasaš konvenšuvnnain ja nationála rievttis jus dat eai čuovvuluvvo geavatlaš politihkain ja doaibmabijuiguin báikkálaš ja regionála dásis.

Gieldda ja fylkkagieldda dási mearrádusain ja politihkas lea mearrideaddji mearkkašupmi dasa man muddui sámi giella, kultuvra ja servodateallin sáhttá ovdánit buriin vugiin. Gielddain ja fylkkagielddain lea iežaset álgaga vuođul, ja oassin báikkálašdemokratiijas, ovddasvástádus čađaheamis politihka mii fuolaha sámi ássiid vuoigatvuođa dásseárvosaš bálvalusfálaldagaide ja vejolašvuođa ovddidit ja seailluhit iežaset identitehta, giela ja kultuvrra.

Raporttat Sámi perspektiivva kárten gielddasuorggis ja Guđe guvlui manná? Sámi giela ja kultuvrra kárten giellahálddašangielddain (Kartlegging av samisk perspektiv i kommunesektoren og Hvor går veien? Kartlegging av samisk språk og kultur i språkforvaltningskommunene) čájehit ahte gielddaide lea hástaleaddjin ovddidit buriid čovdosiid mat fuolahit sámi ássiid vuoigatvuođaid.[1] Váldohástalussan lea earret eará go váilot bargit sámi giella- ja kulturgelbbolašvuođain, go leat eahpečielga ovddasvástáduslinnját hálddašandásiid gaskkas ja váilevaš rutiinnat čuovvulit sámi áššiid ja álbmoga, politihkkáriid ja gielddaid hálddahusa negatiiva guottuid sámiide ja sámi kultuvrii. Ollu gielddat dieđihit maiddái ahte doarjjaortnegat mat galggašedje gokčat guovttegielat gielddaid lassegoluid, eai leat doarvái.Ráđđehus bidjá juohke jagi ovdan stuorradiggedieđáhusa sámi giela, kultuvrra ja servodateallima birra. Dieđáhusaid fáttát rivdet jagis jahkái. Dain lea dattetge dat oktasaš ahte Sámedikki jahkedieđáhus lea mielddusin juohke jagi, ja ahte Sámedikki árvvoštallamat bohtet ovdan dieđáhusteavsttas sierra mearkkašupmin.

Dát dieđáhus lea ráddjejuvvon guoskat gielddaid ja fylkkagielddaid ovddasvástádussii das ahte addit buriid ja dásseárvosaš bálvalusaid sámi álbmogii. Ráđđehus háliida váldit ovdan dan barggu maid gielddat ja fylkkagielddat čađahit addin dihtii buriid ja dásseárvosaš bálvalusaid sámi álbmogii. Ráđđehus lea dieđáhusas válljen deattuhit erenoamážit:

Dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid vuorrasat sámiide, deattuhettiin ruovttubálvalusaid ja buhcciidsiiddaid.

Mánáidsuodjalusa.

Heahteguovddášfálaldagaid.

Eará sosiála- ja čálgofálaldagaid earret eará bargo- ja čálgohálddašeami olis.

Fálaldagaid mat leat mielde nannemin mánáid ja nuoraid sámi giela ja identitehta.

Dieđáhus namuha maiddái fáttáid mat ledje mielde maŋimus guovtti jagi stuorradiggedieđáhusain, gelbbolašvuođa ja rekrutterema birra mánáidgárddis, vuođđooahpahusas ja alit oahpus ja sámi álbmoga álbmotdearvvašvuođa birra.

Dieđáhusas leat maiddái muhtun ovdamearkkat gieldda ja fylkkagieldda álgagiidda, maid ulbmil lea leamaš fuolahit sámi ássiid ja sin dárbbuid heivehuvvon gielalaš ja kultuvrralaš bálvalusfálaldagaide.

1.1 Ráđđehusa ulbmil sámepolitihkain

Otná sámepolitihka vuolggasadjin lea ahte sámi ja sámegielat geavaheddjiid vuhtiiváldin galgá váldonjuolggaduslaččat gullat dábálaš almmolaš bálvalusfálaldahkii. Sihke stáhta, gieldda ja fylkkagieldda eiseválddiin lea ovddasvástádus fuolahit sámi vuhtiiváldimiid. Norgga hálddašeami dehálaš prinsihppan lea ahte almmolašvuohta galgá sáhttit fállat dásseárvosaš bálvalusfálaldagaid buot Norgga stáhtalahtuide. Seammás diehtit ahte eai buot vejolaš doaibmanvuogit geavahuvvo deaivvadeamis geavaheddjiiguin main lea iešguđet kultuvrralaš duogáš.

Ráđđehus geavaha máŋga vuogi nannet sámegielaid geavaheami, láhčit dilálašvuođaid sámi beroštusaid searvvaheapmái, loktet sámi giella- ja kulturgelbbolašvuođa ja eanedit sámegiela geavaheami ja sihkkarastit sámi ássiide buriid ja dásseárvosaš bálvalusaid.

Hurdal-julggaštusas leat ráđđehusbellodagat válddahan čielga ulbmiliid ráđđehusa sámepolitihkkii. Das deattastuvvo ahte gielddain lea mearrideaddji rolla ovddideamis sámi servodagaid. Guoskevaš áigut-čuoggát julggaštusas leat earret eará:Čađahit nana áŋgiruššama sámegielaiguin ja nationála sámi kulturloktemiin.

Váikkuhit dasa ahte oahpahuvvojit eanet sámegielat oahpaheaddjit, ovdaskuvlaoahpaheaddjit ja dearvvašvuođabargit ja sihkkarastit doarvái oahpponeavvuid main lea dohkálaš kvalitehta.

Lasihit sámi mánáidgárdesajiid.

Bargat dan ala ahte nannet mánáidviessofálaldaga sámi mánáid várás.

Čađahit árjjalaš giellapolitihka mii dagaha ahte dárogiella dahje sámegiella ain válljejuvvo giellan buot osiin Norgga servodateallimis.

Buoridit ásahuvvon refušuvdnaortnegiid ja ásahit ođđa ortnegiid gielddaide nannen dihtii sámi giellaoahpahusa ja loktet giellaguddiid logu.

Stuorradiggedieđáhusas Dieđ. St. 13 (2022–2023) Sámi giella, kultuvra ja servodateallin – Gelbbolašvuohta ja rekrutteren mánáidgárddis, vuođđooahpahusas ja alit oahpus deattasta ráđđehus ahte váilevaš sámegielat gelbbolašvuohta lea stuorámus hástalus go galgá addit buriid bálvalusaid sámi álbmogii. Sámi gelbbolašvuohta dárbbašuvvo, nappo buorre sámi giellahálddašeapmi ja kulturáddejupmi, lassin formálalaš gelbbolašvuhtii hui ollu surggiin servodagas nu go oahpahusas, dearvvašvuođas, riektelágádusas ja almmolaš hálddašeamis. Rekrutteren sámi mánáidgárdái ja skuvlii ja sámi oahpuide lea mearrideaddjin sámegielaid positiiva ovdáneapmái.

Ráđđehusa oaidnu lea ahte:

ain eanet mánát sáhttet oažžut sámi mánáidgárdefálaldaga

ain eanet oahppit sáhttet válljet oahpahusa sámegielas ja sámegillii

buorebut sáhttá láhčit oahpahusa sámegielas ja sámegillii vuođđoskuvllas ja joatkkaoahpahusas

Bures máhttádan sámegieloahpaheaddjit lea eaktun sihkkarastimii buori pedagogalaš fálaldaga mánáidgárddis ja vuođđooahpahusas. Danne lea ráđđehusa mielas dárbu:eanet ja jeavddaleappo oahppofálaldagaide sámi alit oahpus

rekrutteret eanet studeanttaid sámi oahpaheaddjioahpuide, sámi giellaoahpuide ja eará oahpuide main lea sámi sisdoallu

rekrutteret eanet sámegieloahpaheddjiid ja eará sámegielat bargiid mánáidgárdái ja skuvlii

Dieđáhusas loktii ráđđehus čuovvovaš vuoruhuvvon áŋgiruššansurggiid:buoridit diehtojuohkima vuoigatvuođaid ja vejolašvuođaid birra váldit sámegieloahpahusa

buoridit olahahttivuođa mánáidgárdefálaldahkii sámi mánáid várás

dahkat álkibun ohppiide válljet oahpahusa sámegielas

loktet studeanttaid rekrutterema sámi oahpuide

fállat buori kvalitehta ja buoret rámmaeavttuid mánáidgárddi ja skuvlla oahpaheddjiid ja bargiid gealboloktemii

nannet alit oahpu fága- ja dutkanbirrasiid

fállat eanet ja buoret olahahtti oahpuid alit oahpus

ovddidit buoret máhttovuođu

Ráđđehus háliida joatkit áŋgiruššansurggiid, ja dálá ja ođđa doaibmabijut galget ovddiduvvot daid vuođul. Dán dieđáhusas mii čoahkkáigeassit oanehaččat deháleamos doaibmabijuid mat leat álggahuvvon.

Dieđáhus Dieđ. St. 12 (2023–2024) Sámi giella, kultuvra ja servodateallin – Sámi álbmoga álbmotdearvvašvuohta ja eallindilit lea vuođđuduvvon álbmotdearvvašvuođadieđáhussii Meld. St. 15 (2022–2023) Nasjonal strategi for utjamning av sosiale helseforskjellar (nationála strategiija sosiála dearvvašvuođaerohusaid dássemii). Váldoprinsihppan lea ahte oppalaš álbmotdearvvašvuođapolitihkka, mii maiddái lea suorgerasttideaddji, gusto olles álbmogii. Dieđáhusa ferte geahččat dearvvašvuođa- ja fuolahussuorggi eará dieđáhusaid oktavuođa, earret eará dieđáhusa Meld. St. 23 (2022–2033) Opptrappingsplan for psykisk helse (2023–2033) (psyhkalaš dearvvašvuođa buorideami plána) oktavuođas.

Dieđáhus sámi álbmoga álbmotdearvvašvuođa ja eallindiliid birra válddaha govdadit álbmotdearvvašvuođahástalusaid surggiidrasttideaddji perspektiivvas. Sámi kultuvrra ja servodateallima dearvvašvuođaovddideaddji resurssat deattuhuvvojit. Dieđáhus mieđiha ahte álbmotdearvvašvuođa- ja eallindillepolitihkka dássážii lea uhccán deattuhan sámi perspektiivvaid ja ahte daid ferte buorebut integreret dábálaš bargui. Dan oktavuođas leat gielddain guovddáš rolla.

Stuorradiggedieđáhusas lea strategiija guđain áŋgiruššansurggiin ovddidan dihtii buriid eallindiliid ja buori dearvvašvuođa ja eallinkvalitehta sámi álbmogis:

ovddidit buriid eallindiliid sámi álbmogii

fátmmastit sámi perspektiivva álbmotdearvvašvuođapolitihkkii

álbmotdearvvašvuođabargu ovddidan dihtii buori psyhkalaš dearvvašvuođa ja eallinkvalitehta

ovddidit dearvvašlaš eallindábiid ja dearvvašvuođaovddideaddji birrasiid

nannet máhtu sámi álbmoga álbmotdearvvašvuođa ja eallindiliid birra

ovddidit riikarájáidrasttideaddji ovttasbarggu sámi álbmoga álbmotdearvvašvuođain

Dieđáhusa čuovvuleamis deattuhuvvo earret eará buoret ovttasbargu Sámedikkiin ja Sámedikki ohppiidforumiin sihkkarastin dihtii mielváikkuheami dakkár politihka ja doaibmabijuid hábmemii mat leat erenoamáš guoskevaččat sámi álbmogii.

Sámi perspektiivvat galget leat mielde álbmotdearvvašvuođalága ođasmahttimis, dakkár ovddidanprográmmas go Program for folkehelsearbeid i kommunene og aldersvennlig samfunnsutvikling (prográmma gielddaid álbmotdearvvašvuođabargui ja ahkeheivehuvvon servodatovddideapmái), ja das galgá leat lahttu álbmotdearvvašvuođapolitihkalaš ráđis geas lea sámi duogáš.

Psyhkalaš dearvvašvuođas deattuhuvvo earret eará loktet dearvvašvuođagelbbolašvuođa psyhkalaš dearvvašvuođas, earret eará dainna lágiin ahte heivehit kampánnjaid ja bagadusmateriála sámi gillii ja kultuvrii. Neahttasiiddus ung.no galget leat dieđut sámegillii.

Dearvvašvuođadirektoráhta bagadusat eallindábiid, dearvvašvuođaovddideaddji ja eastadeaddji doaimmaid birra galget jorgaluvvot sámegillii ja dain galgá leat sámi perspektiiva. Viidáseappot galgá dálkkádat- ja birasrievdamiid mearkkašupmi dearvvašvuhtii gozihuvvot.

Máhttovuođu nannen dáhpáhuvvá earret eará Saminor 3 ruhtademiin nu ahte sámi duogáš lea mielde guoskevaš álbmotiskkademiin ja sámi dearvvašvuođa jeavddalaš ođasmahttima bokte Álbmotdearvvašvuođaraporttas.

Sámi álbmoga riikkarájáidrasttideaddji ovttasdoaibmama vuhtiiváldin galgá árvvoštallojuvvot boahttevaš dearvvašvuođakriissain. Sámi álbmoga álbmotdearvvašvuohta galgá vuoruhuvvot Árktalaš ráđis ja Barentsráđis. Jagi 2027 álbmotdearvvašvuođadieđáhusas galgá leat raporta dán dieđáhusas.

Dát stuorradiggedieđáhus čalmmustahttit erenoamážit vuorrasat sámiid dili. Gielddaide lea dehálaš láhčit diliid ahkeheivehuvvon báikegottiide ja fállat buriid dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid vuorrasat sámiide. Erenoamážit vuorrasat sámi buhcciide sáhttá leat váttis dovddahit iežaset oaiviliid eanetlohkogillii. Dat guoská erenoamážit olbmuide geain lea demeansa. Buorebut ahkeheivehuvvon báikegottiid ovddideapmi lea dehálaš dakkár áiggis mas eanet vuorrasat ássit ellet guhkit go ovdal. Gielddat berrejit láhčit diliid buorebut dasa ahte vuorrasat sáhttet oassálastit báikegoddái, eallit dearvvašvuođaovddideaddji eallima ja hálddašit árgabeaivvi guhkit áiggi. Dat lea buorre iežas dearvvašvuhtii ja loaktimii, ja lea mielde eastadeamen ja maŋideamen bálvalusdárbbu.Maŋimus jagiid áŋgiruššamat ja bohtosat

1.2 Maŋimus jagiid áŋgiruššamat ja bohtosat

Ráđđehus lea dán ráđđehusáigodagas álggahan máŋga doaibmabiju nannen dihtii sámegielaid ja sámi kultuvrra. Dán kapihttalis čilget dakkár doaibmabijuid mat leat guoskevaččat dán stuorradiggedieđáhussii.

Sámelága giellanjuolggadusat leat rievdaduvvon vai lea álkit gielddaide šaddat giellahálddašangieldan. Ásahuvvon leat golbma gieldakategoriija mat leat heivehuvvon iešguđet gielddaid gielladillái.

Norggas lea árjjalaš rolla ON álgoálbmogiid logijagis ja lea logijagi stivrenjoavkkus. Ovttasbargoforum mii lea ásahuvvon gaskal Gielda- ja guovlodepartemeantta, Sámedikki ja guoskevaš fágabirrasiid lea hábmen nationála doaibmaplána rámman logijagi bargui.

Ráđđehus lea lokten lulli- ja julevsámegiela Eurohpáráđi minoritehtagiellalihtu goalmmát dássái.

Ođđaáiggi giellateknologiija lea eaktun sámegielaid ceavzimii geavahangiellan. Danne oaivvilda ráđđehus ahte lea dehálaš doarjut dan barggu maid Divvun, UiT Norgga árktalaš universitehtas čađa ovddidan ja doaimmahan dihtii teknologalaš giellareaidduid. Jagi 2024 stáhtabušeahtas lasihuvvui juolludeapmi Divvumii 4,4 miljon ruvnnuin.

Ráđđehusa nationála digitaliserenstrategiijas, mii biddjui ovdan čakčamánus 2024, lea deattuhuvvon man dehálaš lea áŋgiruššat infrastruktuvrra ovddidemiin KI:i dárogiela ja sámi gielaid ja servodatdiliid vuođul. jagi 2025 stáhtabušeahtas lea juolluduvvon oktiibuot 40 miljon ruvnnu dárogiela ja sámegiela nannemii KI:s.

Sidjiide geat lohket sámegiela dahje kvenagiela oassin oahpaheaddjioahpus, lea ásahuvvon viiddiduvvon vealgesihkkun. Sidjiide geat váldet lullisámi oahpu oasseáiggis olgoriikkas, addo maiddái oahppodoarjja.

Dieđáhusa Meld. St. 13 (2022–2023) Samisk språk, kultur og samfunnsliv – Kompetanse og rekruttering i barnehage, grunnopplæring og høyere utdanning čuovvuleapmin galgá ásahuvvot áššedovdijoavku mii galgá árvvoštallat mo sáhttá buoridit mánáidgárdefálaldaga sámi mánáide.

Ráđđehus lea ásahan nuvttá mánáidgárddi buot mánáide Finnmárkkus ja Davvi-Romssas jagi 2023 rájes.

Máhttodepartemeanta áigu ásahit nationála forum sámi giela ja kultuvrra várás mánáidgárddis ja skuvllas. Forum galgá leat mielde nannemin ja čohkkemin gealbobirrasiid mat barget sámi gielain ja kultuvrrain mánáidgárddis ja skuvllas.

Ráđđehus lea áigodagas juolludan ruđaid Sámi allaskuvlii ja UiT Norgga árktalaš universitehtii vái sii sáhttet fállat sámegiela oassin oahpaheaddjioahpus miehtá riikka. Ráđđehus lea maiddái nannen Davvi universitehta fágabirrasiid, juolludan ruđaid álgooahpahussii, doibmii, dulkaohppui ja dulkageahččalemiide Sámi allaskuvllas, ja UiT Norgga árktalaš universitehta sámi leksikografiijii.

Čakčat 2024 beasa Beaivváš Sámi Našunálateáhter ja Sámi joatkkaskuvla ja boazodoalloskuvla seamma robi vuollái – Čoarvemátta. Prošeakta lea oassi infrastruktuvrra nannen ja gáhtten dihtii sámi identitehta, giela ja kultuvrra.

RidduDuottarMuseat leat jagi 2025 ožžon 10 miljon ruvdnosaš juolludusa válbmet ođđa museavistti ovdaprošekterema Kárášjogas.

Oassin barggu veahkaválddi ja illastemiid vuostá sámi servodagas lea ráđđehus vuoruhan barggu sierra mánáidviessofálaldaga ásahemiin sámi mánáid várás. Bargu heahteguovddášfálaldagain veahkaválddi gillájeaddji sámiid várás lea maiddái vuoruhuvvon.

Ollu jagiid lea leamaš hástaleaddjin rekrutteret ja doalahit bargiid Finnmárkku politiijaguovllus. Erenoamáš hástaleaddjin lea leamaš rekrutteret studeanttaid álbmoga sámi oasis. Oassin ráđđehus báikkálašpolitiijaplánas álggahuvvo pilohtageahččaleapmi politiijaoahpuin Álttás 2025 čavčča rájes.

Čuovvuleapmin Doaibmaplánii sámiid cielaheami ja vealaheami vuostá lea ráđđehus mearridan addit Dásseárvo- ja vealahusáittardeaddjái bargamuššan geahččalit sierra bagadanbálvalusa Davvi-Norggas erenoamáš gelbbolašvuođain sámevuođa birra.

Stuorradiggeáigodagas lea várrejuvvon 92,5 miljon ruvnnu álbmotiskkadeami SAMINOR 3 čađaheapmái. Stuorradikki jagi 2025 stáhtabušeahta meannudeamis várrejuvvui ruhta Sámi dearvvašvuođajovkui lulli- ja julevsámi guovlluin.

NASÁG (Našunála sámi gealboguovddáš) rahppui virggálaččat golggotmánus 2022. Guovddáža ulbmil lea nannet kvalitehta gieldda ja stáhta mánáidsuodjalusa, bearašsuodjalusa ja heahteguovddáža fálaldagas sámi mánáide, rávesolbmuide ja bearrašiidda.

Sámi ofelaččaid ortnet lea lasihuvvon njealji ofelaččas guđa ofelažžii.

Sámedikki bušeahttarámmat lea lasihuvvon 543 miljon ruvnnus 747,5 miljon ruvdnui áigodagas 2021–2025, mii lea 204,5 miljon ruvnnu lassáneapmi. lassáneamis lea 50 miljon ruvnnu mii biddjui Sámedikki bušeahttarámmii jagi 2025 stáhtabušeahtas. Go 16,4 proseantta haddegoargŋun áigodagas jagi 2021 rájes ođđajagimánu 1. b. 2025 rádjai gesso eret, de lea duohta lassáneapmi Sámediggái 115,6 miljon ruvnnu olles áigodagas.[2] Dáinna lassánemiin lea Sámediggi ožžon vejolašvuođa earret eará:

Nannet sámi giellaguovddážiid doaimma

Álggahit ja čađahit dakkár gielladoaibmabijuid mat leat guoskevaččat dieđáhusa Meld. St. 3 (2022–2023) Samisk språk, kultur og samfunnsliv – Kompetanse og rekruttering i barnehage, grunnopplæring og høyere utdanning cuovvuleapmái. Sámedikki bargui gullá oahppobuktosa Máhttoloktema 2020 sámi (fágaođasmahttin) ovddideapmi ja ásaheapmi. Sámi oahpponeavvuid ovddideapmi gullá dán bargui.

Ruhtadit Beaivváš sámi našunálateáhtera viessoláiggu jna.

Juolludus sámi ulbmilliidda lea lasihuvvon 1,25 miljárdda ruvnnus 1,86 miljárdda ruvdnui áigodagas 2021 rájes ođđajagimánu 2025 rádjai. Dat mearkkaša 610 miljon ruvnnu lassáneami. Go váldá vuhtii haddemuddema de lea duohta lassáneapmi 2021 rájes ođđajagimánu 2025 rádjai 1,66 miljárdda ruvnnu. Duohta lassáneapmi lea dalle 400 miljon ruvnnu áigodagas.[3]

1.3 Eará guoskevaš barggut

Doaibmaplána sámiid cielaheami ja vealaheami vuostá

Sámiid cielaheapmi ja vealaheapmi lea ain stuorra servodatčuolbman, mas leat negatiiva váikkuhusat sidjiide geaidda dat čuohcá njuolgga ja olles servodahkii. Amnesty raporta čájeha ahte okta njealji cealkámušas sápmelaččaid birra Facebookas lea negatiiva. Dábáleamos negatiiva guoddu lea ahte sápmelaččat hehttejit ovdáneami ja ođđaáiggi ovddideami. Negatiiva guottut ja stereotiippat lassánedje lagabui 10 proseanttain Fovse-ášši digaštallamiid geažil.

Ráđđehus almmuhii ođđajagimánu 14. b. 2025 vuosttaš nationála doaibmaplána sápmelaččaid cielaheami ja vealaheami vuostá. Doaibmaplána lea oassi ráđđehusa áŋgiruššamis dakkár rasismma ja vealaheami vuostá man vuođđun lea čearddalašvuohta ja osku.

Plánas leat 32 doaibmabiju mat juohkásit golmma váldoáŋgiruššansuorgái:

Gulahallan ja demokratiija: Ovddidit gulahallama ja buresdoaibmi demokratiija sihkkarastin dihtii ahte sámi jienat gullojit ja árvvusadnojit.

Máhttu ja gelbbolašvuohta: Loktet álbmoga ja almmolaš ásahusaid máhtu ja gelbbolašvuođa sámi kultuvrra ja historjjá birra.

Oadjebasvuohta ja sihkarvuohta: Sihkkarastit ahte sápmelaččat dovdet oadjebasvuođa ja suodjaleami cielaheami ja vealaheami vuostá, sihke fysalaččat ja digitálalaččat.

Dehálaš doaibmabidju doaibmaplánas lea sierra bagadusbálvalusa geahččaleapmi Davvi-Norggas. Dat lea ovddasmanniprošeakta mas Dásseárvo- ja vealahusáittardeaddji galgá ásahit sierra vuollásaš doaimma mas lea erenoamáš gelbbolašvuohta sámevuođas. Bálvalus galgá leat ohcalanvuđot ja mihttomearrin lea ahte sámiin geat vásihit vealaheami, lea sadji gos ožžot bagadusa ja veahki.

Kultur- ja dásseárvodepartemeanttas lea leamaš lagas gulahallan Sámedikkiin doaibmaplánabarggus, ja máŋga árvalusčoahkkima miehtá riikka. Ovttasbargu Sámedikkiin lea maid dehálaš doaibmaplána čuovvuleamis. Doaibmaplána galgá leat soddjil ja dynámalaš, vai lea vejolaš heivehit ja lasihit ođđa doaibmabijuid gaskan. Doaibmaplána galgá bistit jagi 2030 rádjai, ja galgá evaluerejuvvot plánaáigodagas sihkkarastin dihtii sávvojuvvon beavttuid áŋgiruššamis.

Buoridanplána mánáid veahkaválddi ja illastemiid vuostá ja veahkaválddi vuostá lagaš gaskavuođain (2024–2028) – Oadjebasvuohta buohkaide.

Juovlamánus 2023 bijai ráđđehus ovdan Prop. 36 S (2023–2024) Opptrappingsplan mot vold og overgrep mot barn og vold i nære relasjoner (2023–2028) – Trygghet for alle Buoridanplánas leat 120 doaibmabiju mat galget buorebut eastadit ja suodjalit, almmostahttit eanet áššiid ja áimmahuššat gillájeddjiid eanet fuolaheaddji láhkai.

Ráđđehus lea sihkkarastimin buriid eastadeaddji doaibmabijuid ja dásseárvosaš veahkkebálvalusaid buohkaide geat gillájit veahkaválddi ja illastemiid, beroškeahttá gielas, kultuvrras ja geografiijas. Seamma láhkai go doaibmaplánas Handlingsplan for å forebygge og bekjempe vold i nære relasjoner (2021–2024) Frihet fra vold, lea buoridanplánas sierra sámi oassi. Dat oassi doaibmaplánas lea hábmejuvvon ovttasbarggus ja konsultašuvnna vuođul Sámedikkiin. Sámi oasi doaibmaplánat galget earret eará nannet politiija ja veahkkeapparáhta giela ja kulturáddejumi, ásahit sierra mánáidviessofálaldaga heivehuvvon sámi mánáide ja váikkuhit dasa ahte sámi álbmoga veahkaváldegillájeaddjit ožžot dásseárvosaš fálaldaga.

Buoridanplánas čujuhuvvo dasa ahte gielddaid doaibmaplánat veahkaválddi vuostá lagas gaskavuođain sáhttet leat beaktilis reaiddut sihkkarastin dihtii buori ovttasbarggu gieldda ja stáhta bálvalusain ja daid gaskkas. Doaibmaplána ulbmil lea vuogádahttit ja oktiiordnet gielddaid barggu, ja sihkkarastit ahte guoskevaččat ožžot heivehuvvon ja ollislaš fálaldaga.

NKVTS (Nasjonalt kunnskapssenter om vold og traumatisk stress) lea hábmen bagadusa gielddaid doaibmaplánaid ovddideapmái ja RVTS:at (Regionale ressurssentre om vold, traumatisk stress og selvmordsforebygging) galget veahkehit gielddaid dakkár plánaid hábmemiin.

Dušše muhtun gielddain sámegielaid hálddašanguovllus leat doaibmaplánat veahkaválddi vuostá lagas gaskavuođain. Dat gielddat main leat dakkár doaibmaplánat, namuhit álgoálbmogiid erenoamážit. Maiddái gielddat sámegielaid hálddašanguovllu olggobealde fertejit vuhtiiváldit sámi ássiid go ovddidit gieldda doaibmaplánaid. SÁNAG (Sámi našuvnnalaš gealbobálvalus – psyhkalaš dearvvašvuođasuddjen ja gárrendilledikšu) dutkama bohtosat dán rádjai čájehit ahte guoskevaš gielddain leat muhtun gielddain main lea sámi álbmot, hástalusat sihke ovddidemiin ja implementeremiin gieldda doaibmaplánaid veahkaválddi vuostá lagas gaskavuođain. Buoridanplánas boahtá ovdan ahte ráđđehus áigu movttiidahttit ovddidit ja implementeret gieldda doaibmaplánaid veahkaválddi vuostá lagas gaskavuođain daid gielddain main lea sámi álbmot.

Gielddat eai leat geatnegahtton hábmet gieldda doaibmaplánaid veahkaválddi vuostá lagas gaskavuođain. Go Stuorradiggi meannudii buoridanplána bivdojuvvui ráđđehus ávžžuhusmearrádusas

čielggadit evttohusa ahte lága bokte mearridit ahte galget hábmejuvvot doaibmaplánat veahkaválddi vuostá lagas gaskavuođain ja sáddet láhkaevttohusa gulaskuddamii 2025 giđa.

Bargojoavku ovddasteddjiiguin máŋgga departemeanttas lea ásahuvvon dan várás ahte čađahit čielggadeami.

Stáhta mánáidviessu lea guovddážis sihkkarastimis ahte mánáid riektesihkarvuohta fuolahuvvo ja ahte veahkki mánáide geat leat oaidnán dahje gillán veahkaválddi ja seksuála illastemiid lea bures oktiiordnejuvvon. Mánáidviesut lágidit dutkamiid ja medisiinnalaš iskkademiid, fállet čuovvuleami ja muhtun diliin divššu, ja fuolahit fágaidgaskasaš ja etáhtaidgaskasaš čuovvuleami oktiiordnema. Váikkuhan dihtii ahte sámi mánát ožžot fálaldaga heivehuvvon iežaset gillii ja kultuvrii, áigu ráđđehus ásahit sierra mánáidviesu sámi guovddášguvlui Finnmárkkus. Finnmárkku politiijaguovlu lea Politiijadirektoráhta bokte ožžon bargamuššan ásahit dakkár fálaldaga. Mánáidviessofálaldat Finnmárkkus ásahuvvo golmma báikái; Áltái, Girkonjárgii ja Kárášjohkii, mas Kárášjohka addá sierra sámi mánáidviessofálaldaga. Áigumuš lea ásahit fálaldaga Kárášjohkii maŋimusat 2025 geasi. Buoridanplána psyhkalaš dearvvašvuođa várás.

Ráđđehus bijai jagi 2023 ovdan dieđáhusa Meld. St. 23 (2022–2023) Opptrappingsplan for psykisk helse (2023–2033). Buoridanplánas leat golbma áŋgiruššansuorggi: Dearvvašvuođaovddideaddji ja eastadeaddji psyhkalaš dearvvašvuođabargu, buorit bálvalusat doppe gos olbmot ásset ja fálaldat olbmuide geain leat guhkilmas ja seagáš dárbbut. Buoridanplána áŋgiruššansuorggit ja doaibmabijut leat guoskevaččat dearvvašvuođaovddideaddji ja eastadeaddji psyhkalaš dearvvašvuođabargui maiddái sámi servodagain.

Boksa 1.1 E-oahppanprográmma sámiid ja nationála minoritehtaid birra

E-oahppanprográmma sámiid ja nationála minoritehtaid birra almmuhuvvui jagi 2021 ja lea Hálddašeami ja ekonomiijastivrema digitaliserendirektoráhta oahppanlávddis. Prográmma ođasmahttojuvvui 2024 giđa. Prográmma ulbmiljoavkun leat almmolaš bargit stáhtas ja gielddain. E-oahppanprográmma ulbmil lea addit máhtu minoritehtaid mihtilmasvuođaid, historjjálaš diliid ja sin otná kultuvrra birra ja daid geatnegasvuođaid birra mat eiseválddiin leat nationála ja riikkaidgaskasaš olmmošvuoigatvuođakonvenšuvnnaid vuođul.

1.4 Árvalusat ja fátmmasteapmi

Nu go ovddeš dieđáhusaid oktavuođas ge lea Sámediggi searvvahuvvon bargui dán jagáš dieđáhusain. Gielda- ja guovlodepartemeanta lea gulahallan Bargo- ja searvadahttindepartemeanttain, Mánáid- ja birasdepartemeanttain, Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeanttain, Kultur- ja dásseárvodepartemeanttain ja Máhttodepartemeanttain dieđáhusbarggus. Eará guoskevaš departemeanttat leat searvvahuvvon dárbbu mielde.

Dieđáhusbarggus leat háhkan árvalusaid gielddain ja fylkkagielddain. Gielddasuorggi organisašuvdna, KS, ja sin sámi ovddidanfierpmádat leat leamaš dehálaš veahkit barggus. KS lágidan sámi vásáhuskonferánsa golggotmánu loahpageahčen jagi 2024 lei maiddá dieđáhusa dehálaš árvalusarena. Árvalusat oktiivástidit daid čálalaš árvalusaiguin maid Gielda- ja guovlodepartemeanta lea ožžon.

1.4.1 Čálalaš árvalusat dieđáhussii

Buot riikka gielddat ja fylkkagielddat ja Trøndelága, Nordlándda, Romssa ja Finnmárkku stáhtahálddašeaddjit bovdejuvvojedje sáddet čálalaš árvalusaid neahttasiidui regjeringen.no. Oktiibuot bohte 16 čálalaš árvalusa.

Čálalaš árvalusaid fáddán ledje giellaovddideapmi, oahpahus ja oahppu, dearvvašvuohta ja guovttegielat gielddaid dilli. Maiddái almmolaš eiseválddiid gelbbolašvuođalokten, dárbu deaivvadansajiide, buoret bálvalusfálaldagat ja kulturdoaibmabijut leat fáttát mat bohte ovdan.

Árvalusain mat gusket gillii deattuhit ollugat erenoamážit áŋgiruššama sámi teknologiijain ja giellareaidduiguin. Sámegielat fertejit leat mielde digitaliserenovdáneamis, maiddái eiseválddiid áŋgiruššamis KI:in. Viidáseappot namuhuvvo dárbu giellaoahpahussii doppe gos sámit ásset, nu go stuorra gávpogiin.

Buori ja joatkevaš oahppofálaldaga addin mánáidgárddis, vuođđoskuvllas ja joatkkaskuvllas lea mielde ollu árvalusain. Sávaldat guorahallat giellaoahpahusa struktuvrralaččat dainna áigumušain ahte eastadit luohpama oahpahusas. Máŋggas dadjet ahte lea váttis háhkat ja doalahit sámegielat oahpaheddjiid, ja evttohit ahte oahpaheaddjit fertejit oažžut buoret áigeresurssaid. Oahppit geat lohket sámegiela fertejit beassat oassálastit sámegielat birrasiidda, ovdamearkka dihtii giellačoahkkanemiide, vai šaddet gievrras giellageavaheaddjin. Ollugat namuhit dárbbu eanet ja áigáduvvon oahpponeavvuide. Lulli- ja julevsámi guovllus háliidit eanet áŋgiruššama julev- ja lullisámegielain, áinnas rádjarasttideaddji ovttasbarggus. Namuhuvvon lea maiddái ahte oahppit berrejit oažžut oahpahusa ubmi- ja bihtánsámegielas.

Ollu árvalusain namuhuvvo oahpaheaddjioahpu nannen, nu go buorit ja heivehuvvon lasse- ja joatkkaoahppofálaldagat sámi pedagogaide ja geasuheaddji váikkuhangaskaoapmeortnegat oahpaheddjiide ja mánáidgárdeoahpaheddjiide. Eanet berre áŋgiruššat neahttavuđot ja čoahkkananvuđot oahpaheaddjioahpuiguin ja sisaváldinnjuolggadusaid berre rievdadit vai maiddái duohtagealbu addá čuoggáid. Hábmera suohkan dieđiha ahte sii leat lihkostuvvan iežaset ortnegiin mas sii leat addán 200 000 ruvnnu stipeandan juohke oahppái gii váldá julevsámi oahpaheaddjioahpu, ja čujuha dasa ahte 10 miljon ruvdnosaš bušeahtain sáhttá oahpahit 50 ođđa sámegieloahpaheaddji.

Máŋggas oaivvildit ahte ferte lasihit guovttegielatvuođadoarjaga ja máksit daid lassegoluid mat sámegiela hálddašanguovllu gielddain leat guovttegielat skuvla- ja mánáidgárdestruktuvrra ja giellaguovddážiid kurssaid geažil ja doaimmaid geažil muđui. Máŋgga suorggis ferte dokumeanttaid buvttadit guovtti gillii, sis leat dulkongolut jna. Namuhuvvon lea maiddái ahte gielddaide lea hástaleaddjin gilvalit bálkkáiguin bisuhan dihtii bargiid geain lea giella- ja kulturgelbbolašvuohta.

Dearvvašvuođasuorggis namuhit árvalusat ahte fertejit leat eastadeaddji dearvvašvuođadoaibmabijut ja vuosttašceahkkefálaldagat psyhkalaš dearvvašvuođas, ja maiddái ahte ferte čađahit SAMINOR3 ollásit. Máŋggas leat maiddái namuhan dárbbu eanet dutkamii ja nannejuvvon máhttovuđđui sámi dearvvašvuođas ja eallineavttuin. Romssa fylkkasuohkan čujuha dasa ahte sii leat váldán sierra modula sámi ja kvena álbmogii fylkkaiskkadeapmái, ja oaivvilda ahte eanet fylkkat berrejit čuovvulit sierra modulaiguin iskkademiineaset.

Sámegielat dearvvašvuođabargiid váiuma leat maiddái máŋggas namuhan, ja evttohuvvo ásahit dearvvašvuođafierpmádaga dahje dearvvašvuođajoavkkuid ja ahte berre árvvoštallat láhčit diliid rádjarasttideaddji ovttasbargui. Evttohus lea maiddái geavahit sámegielat doarjjaolbmuid buhcciidsiiddain, geat ovdamearkka dihtii sáhttet dulkot, hábmet birasdoaibmabijuid ja fuolahit sámi borramuša. Boazodoalu erenoamáš dárbbut leat maid namuhuvvon, nu go álkibun beassat dearvvašvuođaiskkademiide ja oažžut dakkár finadan diimmuid doaktára luhtte mat heivejit doalu ektui. Čujuhuvvo dasa ahte ahte boazodoalus leat eará álbmotdearvvašvuođahástalusat guohtunroasuid, boraspirevahágiid, areálasisabahkkemiid ja cielaheami geažil. Muhtun sámi gielddat dieđihit ahte sii demográfalaš ovdáneami geažil vásihit stuorát hástalusaid láhčimiin diliid buriid dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid boarásmuvvi álbmogii.

Máŋga árvalusa namuhit dárbbu deaivvadansajiide sámi giela ja kultuvrra várás, maiddái gávpogiin, mat leat heivehuvvon nuoraide ja vuorrasiidda. Dakkár deaivvadansajiin sáhttá oažžut veahki gávdnat dieđuid iešguđet almmolaš doaibmabijuid birra.

Máŋggas leat namuhan bálvalusfálaldagaid gielddain ja fylkkagielddain, ja ahte daid ferte nannet ulbmillaš doaibmabijuiguin oahpahusas, dearvvašvuođas, kultuvrras ja digitaliseremis. Bargit fertejit oažžut oahpu giela, kultuvrra ja vuoigatvuođaid birra. Erenoamážit barggus veahkaválddi ja illastemiid vuostá ferte bargiin leat kulturgelbbolašvuohta. Namuhuvvon lea maiddái ahte sosiála bálvalusat, mánáidsuodjalus ja heahteguovddážat fertejit leat heivehuvvon sámi álbmogii. Mánát ásahusain fertejit beassat hállat sámegielagiin, ja sámi mánáid biebmováhnemat fertejit oažžut veahki iežaset rollas. Berre maiddái leat vejolaš gulahallat politiijain ja veahkkeapparáhtain sámegillii. Reaidduid mat leat hábmejuvvon veahkaváldeeastadeaddji doaibmabidjun ferte jorgalit sámegielaide ja heivehit kultuvrii.

Muhtun árvalusat gusket sámi kultuvrra nannemii, nu go ahte gielddain main eai leat giella- dahje kulturguovddážat berre leat sámi girjjálašvuođa oastinortnet, ahte sámi museain galgá leat seamma ruhtadanmálle go nationála museafierpmádaga museain ja ahte kultuvrralaš skuvlalávkii galgá jeavddalaččat buvttaduvvot sámi sisdoallu. Namuhuvvon lea maiddái ahte sámi dáidda- ja kulturásahusat dárbbašit stuorát rámmaid.

Viidáseappot lea namuhuvvo ahte Duohtavuođa- ja soabadankommišuvnna raporta ferte leat mielde dieđáhusas ja ahte dieđáhus berre oainnusmahttit mo gielddat ja fylkkagielddat sáhttet váikkuhit sobadeapmái.

Boksa 1.2 Sámi festiválat nannejit identitehta ja giela

Sámi festiválat, nu mo Riddu Riđđu ja Márkomeannu, leat ollu nuorra sámiide miehtá Sámi šaddan dehálaš deaivvadansadjin. Doppe deaivá oahppásiid ja oahpásmuvvá earáide. Festiválat leat mielde nannemin sámi identitehta ja sámegielaid, oassálastin festiválaide addá gullevašvuođadovddu sámi searvevuhtii.

Riddu Riđđu-festivála Gáivuonas lea álggu rájes jagi 1991 ovdánan jahkásaš riikkaidgaskasaš álgoálbmotfestiválan musihkain ja kultuvrrain. Festivála geasuha eanet ja eanet olbmuid miehtá Sámi ja lea leamaš mielde ealáskahttimin sámi kultuvrra mearrasámi guovlluin. Juohke jagi oahpásmahttá festivála dovddus álgoálbmotartisttaid iešguđet guovlluin máilmmis.

Álgoálggus vásihii Riddu Riđđu garra báikkálaš vuostehágu, muhto lea áiggi mielde leamaš mielde loktemin eanet gielddaássiid diehtomielalašvuođa ja rámisvuođa iežaset identitehtain, ja festivála lea leamaš dehálaš sámi giela ja kultuvrra ealáskahttimii gielddas. Eanebut lea geavahišgoahtán gávtti ja oahppagoahtá sámegiela. Dál lea eanetlogus Olmmáivákki ohppiin sámegiella vuosttaš- dahje nubbingiellan. Mánáidgárddiid ja skuvllaid bargit lea rávesolmmožin oahppan sámegiela.

Riddu Riđđu oaččui jagi 2009 stáhtusa guovddášfestiválan ja nu dat oažžut bistevaš poastta stáhtabušeahtas. Festivála oažžu maiddái doarjaga Romssa fylkkasuohkanis, Sámedikkis ja Gáivuona suohkanis. Dasa lassin leat iešguđet kulturfoanddat ja priváhta sponsorat mielde ruhtadeamen festivála.

Márkomeannu-festivála lea Gállogiettis, sámi olgoáibmomusea, mii lea lahka rájá gaskal Dielddanuori suohkana Romssa fylkkas ja Evenášši suohkana Nordlándda fylkkas. Vuosttáš Márkomeannu-festivála lágiduvvui jagi 1999. Festivála ulbmil lea oainnusmahttit márkosámi kultuvrra lassin dáidagii ja kultuvrii olles sámi guovllus. Márkomeannu lea regiovnna kulturvuđot ealáhusaid dehálaš bargosadji.

Márkomeannu oažžu doarjaga earret eará Sámedikkis, Romssa fylkkasuohkanis ja iešguđet kulturfoanddain. Dasa lassin leat báikkálaš fitnodagat ja organisašuvnnat mielde doarjumin doaluid.

1.4.2 Nuorat muitalit

Gielda- ja guovlodepartemeanta bovdii iešguđet nuoraid- ja joatkkaskuvllaid ohppiid olles sámi guovllus, lassin studeantaservviid, nuoraidorganisašuvnnaid ja sámi ofelaččaid, searvat digitála árvalusčoahkkimii. Čoahkkimii oassálaste sámi ofelaččat ja Kárášjoga skuvlla, Kárášjoga sámi joatkkaskuvlla ja Deanu sámeskuvlla oahppit.Dehálaš astoáiggefálaldahkan namuhedje oassálastit dakkár iešguđet valáštallanfálaldagaid go beavdetennisa, gorespáppa, luistengeidnosiid, lášmmohallanguovddážiid, valáštallanlágidemiid, spábbačiekčama ja vuojadeami. Eará fálaldagat maid sii namuhedje ledje kino, teáhter, festiválat, duodje-, málestan- ja goarrunkurssat ja nuoraidklubbat. Evttohuvvui maiddái lágidit «láigolatnjalunššaid» ásahan dihtii searvevuođa maiddái sin várás geat eai oro ruovttus.

Nuorat namuhedje astoáiggeklubbaid, girku, sosiála mediaid, boazodoalu, valáštallanlágidemiid, luonddu ja árbevirolaš ealáhusaid arenan gos sámegiella geavahuvvo eanemusat. Gažaldahkii mii dagašii ahte nuorat geavahivčče eanet sámegiela, ja guđe doaibmabijut ovddidivčče sin giela ja kultuvrra, bohte máŋga buori árvalusa. Earret eará namuhuvvui ahte jahkásaš giellavahkku lea dehálaš sámegiela oainnusmahttimii, muhtumat háliidedje eanet dakkár arenaid. Daddjui maiddái ahte dehálaš lea álggahit sámegieloahpahusa árrat, mánáidgárddis jo. Eará evttohusat ledje jorgalit eanet dáhtaspealuid sámegillii, dubbet bivnnuhis filmmaid sámegillii, Duolingo sámegillii ja sámi jietnagirjjit. Sámegiella mielkepáhkain namuhuvvui positiiva doaibmabidjun. Namuhuvvui maiddái ahte galggašedje leat uhcit «giellapolitiijat», vai sii geat leat oahpahallamin sámegiela dustet dan geavahit. Davviriikkaid riikarájáid rasttideaddji ovttasdoaibman maiddái namuhuvvui. Sámi valáštallansearvvit, nu go Deanu searat ja FA Sápmi (sámi spábbačiekčanriikasearvi), maiddái namuhuvvojedje dehálaš giellaarenan. Muhtumat namuhedje ahte sámi giellageavaheaddjit fertejit leat diehtomielalaččat das ahte eai geavat nu ollu loatnasániid dárogielas ja eŋgelasgielas ja ahte geavahit sámegiela astoáiggis ovttas ustibiiguin.

Sámi árbediehtu lea dehálaš nuoraide, ja čielga diehtu galggašii sáddejuvvot ahte dakkár máhttu lea dehálaš. Nuorat ballet ahte gáržžideamit árbevirolaš ealáhusdoaimmaheamis, nu go luossabivddus, dagahit ahte dehálaš doahpagat ja árbediehtu jávket. Oassálastit muitaledje ahte luossabivdu lea bivnnuhis doaibma ja danne lea sin mielas dehálaš ahte nuorat ožžot sierralobi bivdit luosa.

Oahpahusa oktavuođas namuhuvvui Sámedikki stipeanda daid ohppiide geat lohket sámegiela joatkkaskuvllas, dehálaš doaibmabidjun eastadan dihtii sámi ohppiid luohpamis oahpahusas. Váhnemiid rolla maiddái namuhuvvui, dehálaš lea ahte sii eai fuono sámegieloahpahusa ja ahte sámegiella geavahuvvo ruovttugiellan. Viidáseappot namuhuvvui ahte oahppit geaid mielas skuvla lea lossat, luhpet álkibun sámegieloahpahusas, dehálaš lea sidjiide addit lasseveahki. Evttohuvvojedje máŋga vejolaš buorideamit skuvlii, nu go ahte berrešedje leat fysalaš oahpponeavvut sámegillii eanet fágain ja ahte ávkkálaš digitála oahpponeavvut, nu go Campus, berrešedje leat sámegillii. Viidáseappot ahte berre nannet oahpahusa sámegielas nubbingiellan. Namuhuvvui maiddái ahte ollugat eai dovdda iežaset giellavuoigatvuođaid. Kárášjogas lea kulturmáhttu válljenfága, ja fágas besset oahppit geavahit áiggi boazodollui čakčat ja giđđat. Evttohuvvui ahte dan berrešii viiddidit guoskat eanet árbevirolaš ealáhusaide.

Govus 1.1 Luonddufágaoahpahus Sámi joatkkaskuvllas Kárášjogas

Govva: Randi Nystad

Mii dagašii ahte nuorat fárrešedje ruoktot maŋŋá oahpu gazzama? Evttohuvvui earret eará ahte buorit fálaldagat gielddas leat dehálaččat, nu go mánáidgárddit, doavtterkantuvra ja sosiála deaivvadansajit. Maiddái ahte lea vejolaš doaimmahit árbevirolaš ealáhusaid ja ahte lea valáštallanfálaldat nuorra rávesolbmuide. Studeanttaid čuovvuleapmi ruovttugieldda bealis namuhuvvui guoskevaš doaibmabidjun, nu go ahte sii ožžot dieđu rabasvirggiid birra, dieđu dan birra guđe dárbbut gielddas leat jna. Muhtun gielddat leat galledan gávpogiid gos gieldda nuorat leat studeantan, bovden pizza-boradeapmái ságastallat dan birra mii dáhpáhuvvá gielddas, ja dat lea bures váldon vuostá. Daddjui maiddái ahte lea dehálaš ahte gielda árvvusatná dan gelbbolašvuođa man sii buktet ruoktot, sihke bálkkáin ja eará vugiiguin. Namuhuvvui maiddái ahte go bures dovdá soga ja gullevašvuođa, de dat lea mielde dagaheamen ahte olmmoš máhccá ruoktot maŋŋá oahpu gazzama.

Čoahkkimis bohte maiddái muhtun árvalusat dearvvašvuođasuorgái. Árvalusain lei earret eará sáhka das man dehálaš sámegielat dearvvašvuođabargit leat, sihke dearvvašvuođadivššár, doaktárat ja bátnedoaktárat. Mánáide dovdo eanet oadjebassan beassat hállat iežaset eatnigillii, dalle soitet ieža muitalit eanet. Muđui daddjui ahte SÁNAG berrešii leat eanet báikkiin ja ahte gielddain berrešii leat vuosttašceahkkefálaldat psyhkalaš dearvvašvuođas. Nuorat dadje maiddái ahte lea dárbu doaibmabijuide mat dagašedje dearvvašvuođafágalaš oahpuid eanet geasuheaddjin nuoraide.

2 Duohtavuođa- ja soabadankommišuvnna raporta

Duohtavuođa- ja soabadankommišuvdna geigii geassemánu 1. b. 2023 raporttas Duohtavuođa- ja soabadeapmi – vuođđu čielggadit dáruiduhttinpolitihka ja vearrivuođa sápmelaččaid, kvenaid/norggasuopmelaččaid ja vuovdesuopmelaččaid vuostá, Stuorradiggái. Kommišuvdna lea čađahan historjjálaš kártema mii čilge Norgga eiseválddiid politihka ja doaimma sápmelaččaid, kvenaid/norggasuopmelaččaid ja vuovdesuopmelaččaid ektui. Sii leat guorahallan dáruiduhttinpolitihka váikkuhusaid ja evttohan mo sáhtášii váikkuhit soabadeapmái.

Stuorradiggi meannudii Duohtavuođa- ja soabadankommišuvnna raportta skábmamánu 12. b. 2024. Stuorradikki árvalusas leat 17 mearrádusa. Vuosttaš mearrádus lea ahte Stuorradiggi šálloša duođalaččat daid rihkkumiid maid dáruiduhttinpolitihkka dagahii sápmelaččaide, kvenaide/norggasuopmelaččaide ja vuovdesuopmelaččaide. Stuorradiggi lea sádde dan 16 eará mearrádusa ráđđehussii čuovvuleapmái. Eanaš mearrádusat gusket iešguđet láhkai gillii ja kultuvrii, ja sáhka lea das ahte nannet ja joatkit dálá politihka ja doaibmabijuid. Muhtun doaibmabijut gusket gielddaide ja fylkkagielddaid. Dat leat:

Stuorradiggi bivdá ráđđehusa guorahallat giellaoahpahusa sámegielas ja kvenagielas, ja čađahit doaibmabijuid vai eanet mánát besset oahppat gielaid oahppomannolagas. Giellaguovddážiid, gielddaid, fylkkagielddaid ja eará guoskevaš doaimmaheddjiid gaskasaš ovttasbargu giellaoahpahusas berre nannejuvvot. Dan barggus ferte identifiseret hehttehusaid ja buoridit sámi ja kvena giellagelbbolašvuođa rekrutterema mánáidgárdái ja skuvlii.

Stuorradiggi bivdá ráđđehusa geahčadit gielddaid ja fylkkagielddaid ovddasvástádusa ekonomalaš rámmaid giellaovddideamis.

Stuorradiggi bivdá ráđđehusa johtilit máhccat Stuorradiggái evttohusain nationála áŋgiruššamii čađamanni giellaoahpahusain kvenagielas ja sámegielain mánáidgárddi rájes rávesolbmuidoahpahusa rádjai.

Stuorradiggi bivdá ráđđehusa árjjalaččat doarjut dakkár teknologiijaovddidemiid ja ođđa oahpahusvejolašvuođaid mat sáhttet leat mielde buorideamen vejolašvuođa oažžut oahpu kvenagielas ja sámegielain ja kvenagillii ja sámegielaide, ja máhccat ruovttoluotta Stuorradiggái heivvolaš vugiin.

Ráđđehus lea čuovvulišgoahtán Stuorradikki mearrádusaid. Gielda- ja guovlodepartemeanttas lea ovddasvástádus čuovvuleami oktiiordnemis. Departemeanttain main lea fágaovddasvástádus iešguđet mearrádusain, lea ovddasvástádus čuovvulit mearrádusaid iežaset suorggis.

Ráđđehus galgá juohke jagi dieđihit Stuorradiggái mo bargu čuovvuluvvo jahkásaš bušeahttapublikašuvnnain. Stuorradiggi bivdá maiddái ahte ovddiduvvo ollislaš dieđáhus dáruiduhttinpolitihka ja čuovvulanbarggu stáhtusa birra oktii juohke stuorradiggeáigodagas, nu mo Stuorradiggi lea bivdán. Vuosttaš dieđáhus galgá geigejuvvot jagi 2027.

Stuorradikki mearrádusa ollislaš čuovvuleapmi lea guhkesáiggi proseassa. Muhtun mearrádusaid sáhttá viehka johtilit válmmastit, ja eará mearrádusat fas gáibidit lagat čielggadeami.

Mearrádusat čuovvuluvvojit konsultašuvnnain Sámedikkiin ja gulahallamis kvena/norggasuopmelaččaid ja vuovdesuopmelaččaid organisašuvnnaiguin.

Govus 2.1 Ságastallan árrana birra lávus Stuorradikki olggo bealde.

Govva: Peter Mydske/Stuorradiggi

2.1 Sámedikki mearkkašupmi

Sámediggi lea meannudan oktiibuot logi ášši duohtavuođa- ja soabadankommišuvnna raportta birra, mas máŋga gusket doaibmabijuid ja njuolggadusaid váilevaš implementeremii, earret eará gieldda bálvalusain.

Sámediggi čujuha dasa ahte duohtavuođa- ja soabadankommišuvdna raprottastis čujuha dasa ahte lea stuorra erohus gaskal sámi mánáid vejolašvuođa oažžut saji sámi mánáidgárdái ja sin vuoigatvuođa sámegieloahpahussii. Meannudettiin raportta dajai Sámediggi čuovvovačča raportta Pilára 2 Giella ja oahpahus birra ahte

Sámediggi doarju doaibmabidjoevttohusa ja oaivvilda ahte sámegielaid ealáskahttima ferte čielggasmahttit lága ulbmiliin. Oahpahuslága, mánáidgárdelága, sámelága kapihtal 3 ja giellalága ferte rievdadit čielggasmahttin dihtii mihttomeari ahte sámegielat galget ealáskahttot.

Sámediggi bivdá Stuorradikki ja ráđđehusa erenoamážit guorahallat implementerenváilli giellavuoigatvuođain ja oahpahus- ja oahpposuorggis dainna áigumušain ahte gávdnat čovdosiid mat gokčet váilli.

Čakčamánu 2024 dievasčoahkkimis meannudii Sámediggi ášši Duohtavuođa- ja soabadankommišuvnna raportta regionála čuovvuleapmi. Sámediggi bidjá iežas mearrádusas vuođđun ahte juohke sámi ássis galgá leat uhcimus fálaldat sámegillii, beroškeahttá das gos son ássá. Sámediggi bargá dainna ulbmiliin ahte buohkain galgá leat dásseárvosaš giellafálaldat.

Ollu sápmelaččaide leat dakkár báikkit hui dehálaččat gos beassá deaivvadit eará sápmelaččaiguin ja ságastallat sámegillii, čađahit kultuvrii gullevaš doaimmaid dahje dušše háleštit gáfe jugadettiin. Sámi giellaguovddážat, sámi viesut, sámi museat ja sámi festiválat čatnet oktii ollu sámi servodagaid.

Oktiibuot leat 20 sámi giellaguovddáža – Oslo rájes máddin Unjárgga rádjai davvin. Giellaguovddážiid bargu lea dehálaš sámi gielaid ovddideapmái ja gáhttemii. Dat lágidit giellakurssaid ja fuolahit ahte gávdnojit arenat gos beassá geavahit gielaid. Giellaguovddážat ožžot jahkásaš doarjagiid Sámedikki bušeahta bokte ja gielddat oamastit máŋga giellaguovddáža.

Dáruiduhtton guovlluin jearahit ollugat sámi deaivvadansajiid. Sámediggi háliida ahte ásahuvvojit eanet sámi deaivvadansajit bures láhččojuvvon fálaldagaiguin sámi álbmogii riddoguovlluin – jogo sámi viesut dahje sámi giellaguovddážat.

Kommišuvdna čujuha dasa ahte oahpahus ja oahppu leat leamaš guovddáš arenan dáruiduhttinpolitihka čađaheapmái. Sámediggi vuordá ahte skuvla ja giellaealáskahttin galgá leat deháleamos gaskaoapmin soabadeapmái ovddasguvlui. Danne lea dárbbašlaš ja dehálaš nannet gielddaid ja fylkkagielddaid vai sii nagodit addit buori oahpahusa sámegielas ja sámegillii.

Sámediggi čujuha dasa ahte kommišuvdna čujuha dárbui giellaáŋgiruššamii ja doaibmabijuide ollašuhttin dihtii gielalaš dásseárvvu. Sámedikki oainnu mielde ferte dasa gullat vuoigatvuođa viiddideapmi oahpahussii sámegielas ja sámegillii buot mánáide miehtá riikka. Sámediggi čujuha kommišuvnna raportta gulaskuddanvástádusaide, main geatnegahtton sámegieloahpahus sámegielaid hálddašanguovllus deattuhuvvo dehálaš doaibmabidjun. Sámedikki mielas berre dát doaibmabidju gullat bajimus strategiijii gielaš dásseárvvu várás.

3 Ovdánanmearkkat ja eallindilit sámi guovlluin

Demográfalaš ovdáneapmi gielddain main leat sámi ássit, čuovvu seamma ovdáneami go muđui riikkas. Gielddain mat dábálaččat leat adnon sámi ássanguovlun, lea easkariegádan mánáid lohku njiedjan ja vuorrasiid oassi orru stuorrumin.[4] Sámit čuvvot maid dan soju ahte fárret smávva gilážiin gávpogiidda ja čoahkkebáikkiide.

Váttis lea einnostit guđe demográfalaš rievdamiin váikkuhusat leat sámi gielaid ja kultuvrra ovdáneapmái. Dattetge lea sivva jáhkit ahte dán ovdáneamis lea mearkkašupmi sámi gielaid ja kultuvrra viidásat fievrrideapmái ja ovdáneapmái, aiddo fal dannego suopmanat, kulturdovddaheamit ja árbevierut leat nu čadnon sámi báikegottiide ja vuođđoealáhusaide. Go sámit fárrejit eret sámi guovlluin gávpogiidda, de dat mearkkaša persovnnalaš dásis ahte sámi giella ja kultuvra ii leat šat nu oidnosis ja diehttelassan árgabeaivvis. Gávpotgielddat fas ožžot stuorát ovddasvástádusa ollašuhttimis sámi álbmoga dárbbuid dásseárvosaš bálvalusfálaldagaide ja vejolašvuhtii gáhttet ja ovddidit iežaset giela ja identitehta.

3.1 Sámi statistihkka

Ii makkárge almmolaš statistihkka čájet sápmelaččaid logu Norggas ja gos riikkas sii ásset. Danne ii leat makkárge diehtovuođđu ráhkadit indiviidavuđot statistihka iešguđet gieldda olbmuin geain lea sámi duogáš. Gielddaide mat galget ovddidit ja lágidit buriid bálvalusfálaldagaid, lea máhttováili iežaset álbmoga čoahkkádusa birra hástalus. Gielddaide lea váttis plánet ja láhčit diliid buriid sámi mánáidgárdefálaldagaide ja oahpahusfálaldagaide sámegielas ja sámegillii, go eai dieđe galle máná dárbbašivčče dakkár fálaldaga. Nu lea maiddái gielddaide váttis láhčit diliid buriid mánáidsuodjalusfálaldagaide, dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaide, čálgobálvalusaide ja kulturfálaldagaide sámi álbmoga várás go dárbbut eai leat meroštallon.

Ollu minoritehtajoavkkut vásihit hui unohassan dakkár statistihka mas čearddalašvuohta lea molsašuddin. Čearddalašvuođavuđot registarat leat historjjá čađa geavahuvvon vuođđun dakkár sosiála ja kultuvrralaš sierradoaibmabijuide maid áigumuš lei assimileren ja nállehygienalaččat motiverejuvvon illasteapmi. Jáhkkimis vuolggaha dálá áigi stuimmiiguin, eahpesihkarvuođain ja polariseremiin ollu riikkain ain eanet vuostehágu minoritehtajoavkkuid gaskkas dasa ahte ráhkaduvvo statistihkka mas čearddalašvuohta registrerejuvvo.

Ráđđehusa doaibmaplánas sápmelaččaid cielaheami ja vealaheami vuostá čujuhuvvo dattetge dasa ahte lea vejolaš čađahit dutkama ja iskkademiid sámiid ja eará čearddalaš minoritehtaid birra. Eaktun lea ahte čearddalaš gullevašvuohta ferte adnot sensitiiva persovdnadiehtun masa gustojit sierra meannudannjuolggadusat.[5] Ovdamearkka dihtii čohkke Sámi dearvvašvuođadutkama guovddáš anonyma dearvvašvuođadieđuid sámi ja davvinorgalaš guovlluálbmoga birra SAMINOR-iskkadeami bokte. Ulbmilin lea oahppat dávddaid lávdadeami ja riskafáktoriid birra, eastadit gillámušaid, ja buoridit dearvvašvuođafálaldaga buohkaide. Fylkkaiskkademiin, masa Álbmotdearvvašvuođainstituhtta lea ráhkadan málle, lea ovttasbarggus Sámi dearvvašvuođaguovddážiin ráhkaduvvon lassemálle jagiid 2019 ja 2020 erenoamážit sámi kvena/norggasuopmelaččaid iskkadeami várás. Okta gažaldagain das lea sámi identitehta. Seamma láhkai lea Mihá-iskkadeapmi kárten nuorra sápmelaččaid vásáhusaid das mo lea eallit sápmelažžan Norggas.

Statistihkalaš guovddášdoaimmahat (SSB) ráhkada maiddái sámi statistihka. Dát statistihkka lea geográfalaččat ráddjejuvvon SED-guvlui (Sámedikki ealáhusovddideami doarjjaortnega doaibmaguovlu). Guvlui gullet 21 olles gieldda ja oasit 10 gielddas. Buot dat leat Sáltoduoddara davábealde. Jahkásaš publikašuvnnain Sámi logut muitalit, maid sámi statistihka fágalaš guorahallanjoavku almmuha, leat bistevaš jahkásaš artihkkalat, mas SSB statistihkka válljejuvvon servodatsurggiin buohtastahtto ja kommenterejuvvo. Sámi logut muitalit 16 čujuha dasa ahte ođđajagimánu 1. b. 2024 muttus ásse sullii 52 200 olbmo SED-guovllus. Statistihkkii eai gula lulli-, bihtán- ja julevsámi guovllut ja gávpogat.

Dasa lassin dahká Telemarksforskning, Sámedikki ovddas, jahkásaš guorahallamiid ealáhus- ja veahkadatovdáneamis gielddain mat leat definerejuvvon sámi guovlun. Analysaide gullet 22 gieldda sámi álbmogiin. Dát gielddat leat buot guovllugielddat, mas eatnašat leat Romssas ja Finnmárkkus (17 gieldda), lassin guovtti gildii sihke Nordlánddas ja Trøndelágas. Buot gielddat leat vuollegis guovddášlašvuođadásis – 19 gieldda leat vuolimus guovddášlašvuođadásis 6 ja guokte leat guovddášlašvuođadásis 5. Olbmot ásset stuorra areálain, áinnas smávva gilážiin, mat eai leat nu lahka gielddaguovddážiid. Olbmot ásset ja barget eanaš seamma gielddas, gos bargomárkanat maiddái leat smávvát. Uhccán ássit dagaha maiddái ahte bálvalusmárkan lea uhcci, ja danne lea maiddái bálvalusviidodat uhcit dáid sámi báikkálaš servodagain.

3.1.1 Sámedikki mearkkašupmi

Sámediggi oaivvilda ahte lea oppalaš dárbu eanet ja buoret statistihkkii sámi mánáid birra mánáidgárddis ja vuođđoskuvllas. Duohtavuođa- ja soabadankommišuvdna lea raporttastis čujuha dasa mo earret eará olmmošlohkamat leat dagahan sámi álbmoga oaidnemeahttumin. Sámegielaid ja máŋggagielatvuođa oppalaš oainnusmahttin statistihkain ja dáhtain oainnusmahttá maiddái sámi mánáid ja ohppiid. Dat attášii buori vuođu gielddaide, fylkkagielddaide, mánáidgárddiide ja skuvllaid bargat vuogádatlaččat já guhkesáigásaččat giellaoahpahusain iešguđet dásiin.

Mánáidgárdelága vuođul lea sámi guovllu gielddain ovddasvástádus das ahte mánáidgárdefálaldat lea vuođđuduvvon sámi gillii ja kultuvrii. Eará gielddain galgá láhčit diliid dasa ahte sámi mánát sáhttet sihkkarastit ja ovddidit iežaset giela ja kultuvrra. Dál ii leat vejolaš mánáidgárddiide sihkkarastit sámi mánáid vuoigatvuođa dakkár mánáidgárdefálaldahkii mii lea vuođđuduvvon sámi gillii ja kultuvrii, go mánát eai registrerejuvvo rivttes láhkai guoskevaš vuogádagain.

Sámi ohppiin lea vuoigatvuohta sámegieloahpahussii. Riikarevišuvnna jagi 2020 mannosaš raporta čujuha dasa ahte leat stuorra headjuvuođat oahpahusfálaldagas sámegielas ja sámegillii.[6] Danne dárbbašit skuvllat ja gielddat statistihka mánáid ja ohppiid birra fuolahan dihtii mánáid vuoigatvuođaid sámegielaid oahppama ja ovddideami oktavuođas. Erenoamáš dehálaš lea sihkkarastit ahte dieđut čuvvot máná sirdašuvvamiid oktavuođas mánáidgárddis joatkkaoahpahussii. Dainna lágiin sáhtášedje skuvllat ja gielddat buorebut plánet boahttevaš dárbbu oahpahussii sámegielas ja sámegillii, doppe gos dat lea guoskevaš.

Sámediggi lea hui fuolas das mo dát vuoigatvuođat sihkkarastojit ja fuolahuvvojit go ii leat doarvái buorre statistihkka ja dieđut mat leat vuođđun politihkalaš mearridanproseassaide.

Sámediggi lea guhká háliidan viidáseappot ovddidit sámi statistihka. Dan oktavuođas sáddii Sámediggi guovvamánus 2023 reivve NIM:i (Norgga olmmošvuoigatvuođaásahussii). Reivves bivddii Sámediggi NIM árvvoštallat vejolašvuođa ovddidit:

Standárdagažaldagaid eaktodáhtolaš sámi iežas identifikašuvnna geavaheami várás gažaldatskoviin, iskkademiin ja eará hálddahuslaš skoviin.

Statistihkalaš indikáhtoriid gozihan dihtii sámiid olmmošvuoigatvuođaid čađaheami, mat maiddái identifiserejit bálvalusaid ja surggiid main lea guoskevaš geavahit gažaldagaid eaktodáhtolaš sámi iežas identifikašuvnna birra.

Vástádusastis Sámediggái lea NIM rávven ahte ovddiduvvojit standárdagažaldagat eaktodáhtolaš sámi iežas identifikašuvnna geavaheami várás gažaldatskoviin, iskkademiin ja eará hálddahuslaš skoviin. Gažaldagat galget vuođđuduvvot eaktodáhtolaš iežas identifikašuvdnii ja gokčat nállašuvvama, iežas áddejumi ja giela beliid.

NIM rávve viidáseappot ahte ovddiduvvojit indikáhtorat maid sáhttá geavahit dasa ahte árvvoštallat ja gozihit olmmošvuoigatvuođaid čađaheami. Dáidda indikáhtoriidda berrejit gullat struktuvrralaš proseassa- ja boađusindikáhtorat. Struktuvrralaš indikáhtorat čilgejit leat go stáhtat geatnegahtton suodjalit ja ovddidit olmmošvuoigatvuođaid, ovdamearkka dihtii riikkaidgaskasaš soahpamušaid ratifiserema bokte dahje lágaid, njuolggadusaid, doaibmaplánaid ja strategiijaid mearrideami bokte. Proseassaindikáhtorat čilgejit čađahuvvojit go stáhtaid olmmošvuoigatvuođageatnegasvuođat duođaid konkrehta doaibmabijuid geavaheami bokte. Boađusindikáhtorat čilgejit váikkuhusaid dahje bohtosiid stáhtaid áŋgiruššamis olmmošvuoigatvuođa čađahemiin ja leat go bajimus mihttomearit ollašuhtton. NIM lea kapasitehta vuhtiiváldima geažil vuoruhan golbma guovddáš olmmošvuoigatvuođahástalusa sámiid ektui:

sámi mánát mánáidsuodjalusa fuolahusas

vealaheapmi ja vaššás cealkámušat sápmelaččaid vuostá

veahkaváldi ja illasteamit sápmelaččaid vuostá

Juohke suorgái lea NIM identifiseren guoskevaš indikáhtoriid ja diehtogálduid dáid vuoigatvuođaid goziheapmái

NIM deattuha man dehálaš lea vuogádahttit dieđuid čearddalašvuođa dahje álgoálbmotstáhtusa vuođul vai sáhttá ollašuhttit olmmošvuoigatvuođageatnegasvuođaid. Dan dárbbaša dahkat gozihan dihtii sámi vuoigatvuođaid, eastadit vealaheami sámiid vuostá ja buoridit politihka ja bálvaluslágideami dakkár gažaldagain main lea mearkkašupmi sámi servodahkii. NIM rávve maiddái ahte dieđut galget čohkkejuvvot eaktodáhtolaš iežas identifikašuvnna vuođul ja ahte vástideddjiide galgá dieđihit diehtogieđahallama ulbmila ja mo dieđut galget geavahuvvot. Dat veahkehivččii sihkkarastit ahte dieđut leat ovddastuslaččat ja sáhttet geavahuvvot máhttovuđot čovdosiid ovddideapmái daid olmmošvuoigatvuođačuolmmaid oktavuođas maid sámit vásihit.

Sámediggi lea geahčadišgoahtán vejolašvuođa váldit mielde eaktodáhtolaš sámi iežas identifikašuvnna SSB gažaldatskoviin. Dat sáhttá Sámedikki oainnu mielde váikkuhit sámi indiviidavuđot statistihkkii.

3.2 Gielddat sámi ássiiguin – dovdomearkkat ja ovdánanmearkkat

Veahkadat

Telemarksforsking čállá analysastis ahte Sámi guovllus njiejai olmmošlohku jagi 2000 rájes jagi 2010 rádjai. Áigodagas jagi 2010 rájes jagi 2018 rádjai bisui olmmošlohku dássidit, ja dasto maŋit viđa jagis njiejai olmmošlohku garrasit. Jagiid 2023 ja 2024 lassánii olmmošlohku veaháš. Sisafárren Ukrainas čilge lassáneami. Jagi 2025 álggus ledje 44 913 ássi Sámi guovllus. Telemarksforskninga analysat čájehit ahte jagi 2000 rájes lea olmmošlohku njiedjan 11,5 proseanttain. Olmmošlohku riikkadásis lea lassánan 24,4 proseanttain jagi seamma áigodagas. Viidáseappot čilge Telemarksforsning ahte Sámi guovllus lea 3,5 proseantta riegádahttinvuollebáza maŋimus logijagiáigodagas[7] .

Maŋimus viđa jagis lea olmmošlohku Sámi guovllus njiedjan 0,5 proseantta. Dat lea veháš stuorát njiedjan go guovddášlašvuođa 6 guovllugielddain oppalohkái.[8] Sivvan njiedjamii lea muhtumassii ahte Sámi guovllus lea riegádahttinvuollebáza, muhto erenoamážit ahte lea gorálaččat stuorra eretfárren guovllus eará osiide riikkas, ja eretfárren dáhpáhuvvá sihke sisafárrejeddjiid gaskkas ja álbmoga gaskkas muđui. Nu go eará guovllugielddain ge, de lea sisafárren leamaš stuoris maŋimus jagiid, vuosttažettiin Ukraina báhtareddjiid geažil.

Govus 3.1 Olmmošlogu rievdan sámi guovllus ja iešguđet guovddášlašvuođadásiin, netto sisriikka fárremiid, netto sisafárrema, ja riegádahttinbadjebáhcaga geažil (1.1.2019–1.1.2025). Proseantalogut.

Gáldu. SSB (tabealla 01223). Meroštallamat: Gielda- ja guovlodepartemeanta.

Maŋimus logi jagis lea mánáid ja nuoraid lohku Sámi guovllus njiedjan, ja mánáid lohku vuođđoskuvlla agis lea njiedjan badjel 20 proseanttain. 0–5 jahkásaš smávvamánáid lohku ja nuoraid lohku joatkkaskuvllas lea maid garrasit njiedjan. Seammás lea daid vuorrasiid lohku geat leat 67 jagi ja boarrásat, lassánan badjel 20 proseanttain, ja daid olbmuid lohku geat leat bargonávccalaš agis (20–66 jagi) lea njiedjan. SSB einnostusa mielde njiedjá mánáid lohku mánáid- ja joatkkaskuvlla agis ain eanet boahtte logi jagis, muhto vurdet smávvamánáid (0–5 jagi) logu lassánit. Vuorrasiid lohku lassána ain, muhto ii nu ollu go maŋimus logi jagis.

Govus 3.2 Olmmošlogu rievdan Sámi guovllus, ahkejoavkkuid mielde. Einnostusaid 2024–2034 vuođđun lea SSB váldomolssaeaktu (MMMM). Proseantalogut.

Gáldu: SSB (tabealla 07459 ja tabealla 14288). Meroštallamat: Gielda- ja guovlodepartemeanta.

Barggolašvuohta ja oahppodássi

Telemarksforskninga analysa vuođul lea almmolaš sámi ásahusaid dovdomearka ahte dat leat stáhta bargosajit, ja dat dagaha ahte sámi guovllus leat eanet stáhta bargosajit go eará guovllugielddain.[9] Sámi geahččanguovllus sáhttá dadjat ahte eanetlohkogielddat Kárášjohka ja Guovdageaidnu, ja Deatnu ja Unjárga lea sámepolitihkaš guovddáš.[10] Dáid gielddain leat sámi guovddášásahusat Sámediggi, Sámi allaskuvla, NRK Sápmi, Beaivváš Sámi Našunálateáhter, Sámi klinihkka – Finnmárkku buohcceviessu, Sis- ja Nuorta-Finnmárkku diggegoddi ja Riikkaidgaskasaš boazodoalloguovddáš, dasa lassin leat ásahusat nu go Saemien Sijte Snoasas ja Árran Julevsámi guovddáš Hábmera suohkanis. Dát ásahusat leat čoavddaásahusat sámi báikkálaš servodagaide, ja dehálaš bargosajit álbmogii – ja erenoamážit nissoniidda geain lea alit oahppu.

Sámi ásahusat leat guovddáš máhttoorganisašuvnnat ja dagahit ahte oassi olbmuin sámi guovllus geain lea alit oahppu (26,6 proseantta[11] ) lea veaháš stuorát go eará guovllugielddain vuolimus guovddášlašvuođadásis (24,5 proseantta guovddášlašvuođadásis 6). Kárášjohka ja Guovdageaidnu gullet dan 100 gildii riikkas gos álbmogis lea alimus oahppu. Sodju lea dattetge ahte ealáhuseallin boaittobeliin ja sámi guovlluin ii jearat alit oahpu dan mahttái go eará guovlluin, ja danne lea oahppodássi čielgasit vuolábealde riikagaskameari mii lea 37,4 proseantta.

Sámi guovllus lea leamaš vuollegis barggolašvuođaoassi riikagaskameari ektui buot jagiin maŋŋá 2004. Jagi 2023 ledje 64,8 proseantta buot ássiin gaskal 15 ja 74 jagi barggus, dan ektui go vástideaddji oassi Norggas lei 68,5 proseantta.

3.3 Sámi álbmoga eallindilit

Dieđáhusas Dieđ. St. 12 (2023–2024) Sámi giella, kultuvra ja servodateallin – Sámi álbmoga álbmotdearvvašvuohta ja eallindilit čujuhuvvo dasa ahte máhttu sámi álbmoga álbmotdearvvašvuođa ja eallindiliid birra lea váilevaš. Dieđáhusbarggus hábmii Álbmotdearvvašvuođainstituhtta ovttas UiT Norga árktalaš universitehta Sámi dearvvašvuođadutkama guovddážiin máhttočoahkkáigeasu. Dát čoahkkáigeassu lea maiddái váldon mielde sierra kapihttalin Álbmotdearvvašvuođaraporttas, mii ođasmahttojuvvo.[12]

Raporta čájeha ahte leat smávva dearvvašvuođaerohusat gaskal sámiid ja álbmoga muđui, (ii ge nu mo álgoálbmogiid oktavuođas eará osiin máilmmis). Sámit dieđihit dattetge dávjjit heajos dearvvašvuođa go sii geat eai leat sámit, ja sii dieđihit maiddái ahte sii gillájit eanet veahkaválddi go álbmot muđui ja vealahuvvojit dahje cielahuvvojit sin sámi duogáža geažil.

Vuollegis sisaboahtu sámi guovlluin

Álbmotdearvvašvuođaraporttas čujuhuvvo, SAMINOR 1 ja SAMINOR 2 loguid vuođul, ahte mealgat stuorát oassi sámiin go sis geat eai leat sámit, muitalit ahte bearraša/bearatgotti bruttosisaboahtu lea vuollegaš. Dat guoská sihke nissoniidda ja albmáide. Nissonat almmuhit vuolit bearašsisaboađu go albmát. Romssa ja Finnmárkku ja Nordlándda fylkkadearvvašvuođaiskkadeami bohtosat čájehedje ahte ekonomalaš váttisvuođat ledje mealgat dábáleappo sámiid gaskkas seamma fylkkas go sin gaskkas geat eai lean sámit, sihke nissoniid gaskkas ja albmáid gaskkas.

SSB statistihkka duođašta SAMINOR iskkademiid. Mediánasisaboahtu sámi guovlluin lea vuollegaš, maiddái go buohtastahttá eará gielddaiguin guovddášlašvuođadásiin 5 ja 6. Dat lea maid mealgat vuolábealde Norgga ruovttudoaluid vihkkejuvvon mediánasisaboađu. Vihkkejuvvon mediánasisaboahtu sámi gielddain lea 89,5 proseantta Norgga ruovttudoaluid vihkkejuvvon mediálasisaboađus.

Govus 3.3 Ruovttudoallosisaboađu gaskamearálaš mediána iešguđet guovddášlašvuođadásiin ja sámi gielddain– 2022¹

¹ Gaskamearálaš mediána ruovttudoallosisaboađuin lea vihkkejuvvon ruovttudoaluid logu mielde ii ge váldde vuhtii ruovttudoaluid sturrodaga.

Gáldu: SSB. Meroštallamat: Gielda- ja guovlodepartemeanta..

Vaikke vel ruovttudoallosisaboahtu lea ge vuollegaš, de lea dattetge daid ruovttudoaluid oassi main lea bistevaš vuollegissisaboahtu uhcit sámi gielddain go eanet guovddášlaš gielddain. Dat lea dattetge stuorát go guovllugielddain, nappo gielddain mat leat guovddášlašvuođadásiin 4, 5 ja 6.

Tabealla 3.1 Álbmoga oassi bistevaččat vuollegissisaboađuin iešguđet guovddášlašvuođadásiin ja sámi guovlluin 2020–2022

Oassi 2020–2022 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | Buot gielddat | Sámi guovllut
0–17 jagi | 10,7 | 9,3 | 9,4 | 8,0 | 8,3 | 7,3 | 9,2 | 8,7
18–34 jagi | 12,8 | 13,5 | 11,4 | 9,0 | 7,8 | 7,1 | 11,5 | 7,0
35–49 jagi | 9,7 | 8,6 | 8,3 | 7,1 | 7,2 | 6,6 | 8,4 | 7,9
50–66 jagi | 9,0 | 6,4 | 6,2 | 5,0 | 4,8 | 5,1 | 6,3 | 6,3
67 jagi ja boarrásat | 8,3 | 8,2 | 9,0 | 9,6 | 11,0 | 12,1 | 9,2 | 11,2
Buot ahkejoavkkut | 10,4 | 9,4 | 8,8 | 7,7 | 7,8 | 8,0 | 9,0 | 8,4

Gáldu: SSB, tabealla 06947. Meroštallamat: Gielda- ja guovlodepartemeanta.

Bistevaš vuollegissisaboahtu lea mealgat stuorát nuoramus ahkejoavkkuin sámi guovlluin go eará guovllugielddain, muhto dattetge uhcit go eanet guovddášlaš gielddain. Boarrásepmosiid gaskkas leat maiddái hui stuorra oasit bistevaš vuollegissisaboađuin, muhto sámi gielddat eai earrán eará gielddain mat leat guovddášlašvuođadásiin 5 ja 6 (uhcimus guovddášlaš gielddat).

Boksa 3.1 Finnmárkku álbmoga ja sápmelaččaid eallindilit jagi 1982 rájes jagi 2024 rádjai

Artihkkalis Statistikk om levekårene i Finnmark og for samer fra 1982 til 2024 (statistihkka eallindiliid birra Finnmárkkus sámiid eallindiliid birra jagi 1982 rájes jagi 2024 rádjai) čájeha artihkalčálli Anders Barstad guovddáš sojuid finnmárkulaččaid eallindiliin ja eallinkvalitehtas, buohtastahtton riikkain oppalaččat. Artihkal válddaha molsašuddamiid Finnmárkku iešguđet guovlluid gaskkas, nu go gielddaid main sámit leat eanetlogus ja fylkka eará osiid. Artihkkalis buohtastahttojuvvo maiddái ođđasat statistihkka daid loahppacealkagiiguin maid geografiija professor Asbjørn Aase gávnnahii jagi 1982 čielggadusastis Levekårene i Finnmark – En sosialstatistisk analyse.

Aase čielggadusas čilgejuvvojit eallindilit Finnmárkkus eahpedábálaš headjun, gos dásseárvosaš eallindiliid mihttomearri lei guhkimusat eret ollašuhttomis. Maiddái subjektiiva eallindilli lei heajut go riikka gaskamearri. Spiehkastahan ledje sosiála gaskavuođat, man oktavuođas Finnmárku ja erenoamážit Guovdageaidnu ledje hui badjin.

Barstad čájeha artihkkalisttis ahte otná dilli lea mealgat buoret. Son vállje ovdanbuktit muhtun ovdamearkkaid mat čájehit rievdama. Ealliagi buorráneapmi lea leamaš mearkkašahtti sámi guovddášguovlluin Kárášjogas ja Guovdageainnus, aiddo seammá go gaskamearri Finnmárkkus, erenoamážit albmáid gaskkas. Sisaboahtogeafivuohta lea veaháš njiedjan Guovdageainnus, ii ge nu mo riikkas ja fylkkas muđui gos dat lea lassánan. Eanebut čađahit joatkkaskuvlla normerejuvvon áiggis sámi guovddášguovlluin, lassáneapmi mii lea seammalágan dahje buoret go Finnmárkku eará gielddain.

Ii ge oro leamen nu ahte subjektiiva eallinkvalitehta lea erenoamáš headju, finnmárkulaččat loktet bures iežaset eallimiin, dáppe nu go riikkas muđui. Romssa ja Finnmárkku sámi álbmot lea sullii seamma duhtavaš iežaset eallimiin go eará čearddalaš joavkkut. Dat ahte sosiála gaskavuođat leat buoret Finnmárkkus, erenoamážit Sis-Finnmárkkus, ii dattetge oro dávisteamen ođđasat statistihka ja dutkama. Fylkkadearvvašvuođaiskkadeamit orrot čájeheamen eanet oktovuođa ja uhcit sosiála doarjaga sápmelaččaid gaskkas go sin gaskkas geat eai leat sápmelaččat. Dattetge lea sáhka smávva erohusain.

Gáldu: Sámi logut muitalit – Čielggaduvvon sámi statistihkka 16 (2024)

3.3.1 Nuorra sápmelaš odne – dáhpáhusat ja vásáhusat

Mihá-dutkkus lea kvalitatiiva ja kvantitatiiva dutkkus mii lea kárten nuorra sápmelaččaid vásáhusaid leahkimis nuorra ja sápmelaš Norggas, dutkkus addá maiddái eanet dieđuid nuorra sápmelaččaid mentála dearvvašvuođa ja čálggu birra. Iskkadeami oassálastit leat nuorra sápmelaččat 16 jagi rájes 31 jagi rádjai. Eatnašat orrot Romssas ja Finnmárkkus ja eanetlohku sis leat nieiddat.[13] Iskkadeapmi čájeha ahte oassálastit leat hui duhtavaččat eallimiin ja hui sávrrit, mii mearkkaša ahte sis lea psyhkalaš nanusvuohta ja dearvvašvuohta vaikke vel lea ge streassa ja dávggut. Logut čájehit ahte sámi nuorat ja nuorra rávesolbmot vásihit buori doarjaga sihke alddiset, bearrašis ja servodagas iežaset birrasis. Sámi nuorat ja nuorra rávesolbmot vásihit maiddái ahte sámi árvvut leat dehálaččat ja sáhttet adnot vejolaš suodjalanfáktorin. Go lea sáhka bivdimis veahki dovdduide guoski čuolmmaiguin, lea eanet jáhkehahtti ahte nuorra sápmelaččat bivdet veahki lagamuččain ja oahppásiin (ustibis/bealálaččas/bearrašis) go almmolaš ásahusain. Sullii golmmas njealljásis muitalit ahte sii loktet skuvllas.

Seammás lea okta golbmasis geat dadjet ahte sii ballet mannamis skuvlii. Sullii čiežas lohkásis muitalit ahte sii leat vealahuvvon uhcimusat oktii eallimis, mas eatnašat (35,8 %) dadjet ahte sii leat vásihan vealaheami «moddii jagis». Oassálastit jerrojedje maiddái gos vealaheapmi dáhpáhuvvá. 45 proseantta nuorra sápmelaččain almmuhedje skuvlla ja oahpu gos sii leat vásihan vealaheami, dasto interneahtas, deaivvadeamis almmolašvuođain, bearrašis/sogas ja báikkálaš servodagas. Eanaš oassálastit muitaledje ahte vealaheapmi lea čuohcan sidjiide negatiivvalaččat. Bohtosat čájehit ahte vásihuvvon vealaheami alit dásit korrelerejit eanet psyhkalaš dearvvašvuođagivssiiguin.

Sullii okta nuorra sápmelaš 4 nuorra sápmelaččas geat leat vástidan Mihá-iskkadeapmái, muitalit ahte sii leat vásihan fysalaš veahkaválddi, ja sullii 30 proseantta fas dadjet sii leat gillán seksuála illasteami. Statistihkalaš guovddášdoaimmahaga jagi 2023 eallindilleiskkadeapmi balu birra gillámis láhkarihkkuma čájeha ahte 5,2 proseantta nuorain (gaskal 16 ja 24 jagi) leat vásihan veahkaválddi. Nationála ovddastuslaš dutkkus mánáid ja nuoraid gaskkas, mat leat gaskal 12 ja 16 jagi boarrásat, čájeha ahte okta mánná dahje nuorra 20 mánás ja nuoras lea vásihan duođalaš fysalaš veahkaválddi. Seamma dutkosis vástidit 6 proseantta ahte sii leat gillán seksuála illasteami.[14] Iešsorbmenjurdagiid oktavuođas lea eanet jáhkehahtti ahte nuorra sápmelaččat bivdet veahki muhtumis gii bargá psyhkalaš dearvvašvuođain, go buohtastahttá dainna goas sámi nuorat vásihit dovdduide guoski čuolmmaid. Mihá-iskkadeapmi čájeha ahte máhttu ja gelbbolašvuohta sámi gielas ja kultuvrras lea hui dehálaš dasa ahte dearvvašvuođabálvalusat sámi nuoraide galget vásihuvvot buorrin ja dásseárvosažžan.

Ohppiidiskkadeapmi lea jahkásaš iskkadeapmi mas oahppit besset muitalit maid sii oaivvildit dilálašvuođaid birra mat leat dehálaččat oahppamii ja loaktimii skuvllas. Oahppit jerrojuvvojit earret eará leat go sii givssiduvvon eará ohppiin, givssiduvvon digitálalaččat dahje rávesolbmuin skuvllas maŋimus mánuin. Skuvlajagis 2024/2025 lea Romssas ja Finnmárkkus čielgasit stuorámus oassi ohppiin geat vásihit givssideami, 7. luohkás, 10. luohkás ja joatkkaskuvlla 1. luohkás. Joatkkaskuvva 1. luohkás Finnmárkkus dadjet 8,9 proseantta ohppiin ahte sii leat givssiduvvon maŋimus mánuin, juoga mii maid lea lassáneapmi ovddeš jagiid ektui.

4 Dásseárvosaš bálvalusat sámi álbmogii – ovddasvástádusjuohku

Sámepolitihkka mii dál čađahuvvo lea vuođđuduvvon dan ovddasvástádussii mii geatnegahttá stáhta eiseválddiid fuolahit ahte dilit leat láhččojuvvo dasa ahte sámit ieža sáhttet sihkkarastit ja ovddidit sámi gielaid ja kultuvrra. Politihkka galgá maiddá sihkkarastit sámi ássiide vuoigatvuođa dásseárvosaš bálvalusaide mánáidgárddis, vuođđooahpahusas, alit oahpus, dearvvašvuođa-, fuolahus- ja čálgosuorggis ja kultursuorggis. Dakkár vuolggasadji eaktuda árjjalaš politihka, mas sámegielat ja kultuvrralaš perspektiivvat leat mielde almmolaš bálvalusfálaldagas. Stáhta eiseválddit eai nagot okto ollašuhttit dakkár politihkalaš mihttomeari. Dat gáibida áŋgiruššama maiddái gieldda ja fylkkagieldda eiseválddiid bealis.

Stáhta, gieldda ja fylkkagieldda eiseválddiin lea, ovttasbarggus Sámedikkiin, ovddasvástádus láhčimis dásseárvosaš bálvalusfálaldagaid sámi ássiide ja ásaheamis arenaid gos sámi álbmot beassá ovddidit iežas sámi gielaid ja iežas sámi identitehta. Jus galggaš lihkostuvvat dainna bargguin, de lea eaktun ahte hálddašeamis, buot dásiin, lea doarvái máhttu ja gelbbolašvuohta sámi kultuvrra ja giela birra. Dasa lassin lea dehálaš ahte hálddašeamis lea máhttu ja diehtomielalašvuohta dan riektevuođus mii lea vuođđun sámepolitihkkii mii čađahuvvo Norggas dál.

4.1 Stáhta ovddasvástádus

Norgga eiseválddiin lea rievttálaš ja politihkalaš geatnegasvuohta láhčit diliid dasa ahte sámit ieža sáhttet sihkkarastit ja váikkuhit sámi servodagaid ovddideapmái. Stáhta ovddasvástádus sihkkarastimis sámi álbmoga vuhtiiváldima, fuolahuvvo earret eará lágain, láhkaásahusain ja jahkásaš bušeahttamearrádusain. Láhka Sámedikki ja eará sámi riektediliid birra (sámeláhka), Láhka mánáidgárddiid birra (mánáidgárdeláhka), Láhka vuođđoskuvlaoahpahusa ja joatkkaoahpahusa birra (oahpahusláhka), Láhka gieldda dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid birra jna. (dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusláhka) ja Láhka almmolaš orgánaid ovddasvástádusa birra geavahit dulkka jna. (dulkaláhka) leat dakkár lágat main leat mearrádusat mat muddejit stáhta eiseválddiid, gielddaid ja fylkkagielddaid geatnegasvuođaid sámi álbmoga ektui.

Vuođđolága § 108, man sátnádeapmi lea sullii seammá go ON siviila ja politihkalaš vuoigatvuođaid konvenšuvnna artihkkalis 27, addá sámiide Norggas vejolašvuođa árjjalaččat fuolahit iežaset beroštusaid. Paragráfa lea hábmejuvvon dan várás ahte sámi gielat, kultuvra ja servodateallin galget sihke suodjaluvvot ja beassat ovdánit.

Boksa 4.1 Vuođđoláhka § 108

Lea stáhta eiseválddiid geatnegasvuohta láhčit diliid nu ahte sámi álbmotjoavku, álgoálbmogin, sáhttá seailluhit ja ovddidit iežas giela, kultuvrra ja servodateallima.

Gáldu: Lovdata

Sámeláhka bođii fápmui jagi 1989. Láhka konkretisere daid bajimus prinsihpaid sisdoalu mii lea ásahuvvon Vuođđolága paragráfii 108.

Eanetlohkodemokratiijas mas mearrádusat dahkkojit eanetlohkoprinsihpa vuođul, sáhttá leat váttis fuolahit sámi beroštusaid buriin vugiin. Danne fertejit leat mekanismmat mat sihkkarastet ahte sámi perspektiivvat ja árvvoštallamat leat vuođđun almmolaš mearridanproseassaide. Stuorradiggi mearridii geassemánu 7. b. 20221 lága bokte mearridit konsultašuvdnanjuolggadusaid sámeláhkii. Ođđa láhkamearrádusat bohte fápmui suoidnemánu 1. b. 2021. Láhka čatná konsultašuvdnageatnegasvuođa buot hálddašandásiide. Seammás go láhka bođii fápmui, almmuhuvvui bagadus gielddaide ja fylkkagielddaide konsultašuvnnaid birra sámi beroštusaiguin. Gielda- ja guovlodepartemeanta lea ođasmahttimin bagadusa.

Láhkamearrádusain konsultašuvnnaid birra čuovvu ahte gielddain lea geatnegasvuohta konsulteret guoskevaš sámi beroštusaid ovddasteddjiiguin áššiin báikkálaš láhkaásahusaid birra ja eará mearrádusaid dahje doaibmabijuid oktavuođas mat sáhttet váikkuhit sin beroštusaid njuolgga.

Gieldda láhkaásahusat skohtermáđijaid birra lea dakkár báikkálaš láhkaásahus mii sáhttá váikkuhit sámi beroštusaid njuolgga. Dakkár láhkaásahus lea konsultašuvdna geatnegas jus das lea dihto oktavuohta sámi beroštusaide, ovdamearkka dihtii jus evttohuvvon máđidjafierpmádat muosehuhttá guovllu boazodoalu, dahje jus láhkaásahusas lea mearkkašupmi eará árbevirolaš sámi meahcásteapmái. Konsultašuvdnageasku gusto maiddái eará doaibmabijuid ja mearrádusaid oktavuođas mat sáhttet váikkuhit sámi beroštusaide njuolgga. Ovdamearkan das sáhttet leat gieldda mearrádusat mat gustojit gieldda skuvlastruktuvrii. Jus mearrádus guoská loahpaheapmái, sámi skuvlabirrasa sirdimii dahje heaittiheapmái mii erenoamážit čuohcá sámi ohppiide/váhnemiidda, sáhttá gielddas leat konsultašuvdnageasku. Gielda sáhttá dakkár áššiin konsulteret sámi váhnenfierpmádagain gielddas, giliservviiguin dahje eará guoskevaš organisašuvnnaiguin.

Oppalašlunddot áššit mat vuordimis váikkuhit olles servodahkii seamma láhkai, eai gula konsultašuvdnageskui, gč. § 4-1 nuppi lađđasa. Áššiide opmodatvearu birra ii guoskka konsultašuvdnageasku go vearru váikkuha olles servodahkii seamma láhkai.

Juohke njealját jagi bidjá ráđđehus ovdan nationála vuordámušaid regionála ja gieldda plánemii ovddidan dihtii guoddevaš ovdáneami olles riikkas. Fylkkagielddat ja gielddat galget čuovvulit plánastrategiijaid ja plánaid nationála vuordámušaid. Vuordámušaid galget maiddái stáhta eiseválddit bidjat vuođđun go sii leat mielde plánemis. Nationála vuordámušain Nasjonale forventninger til regional og kommunal planlegging 2023–2027, lea ráđđehus sátnádan vuordámušaid fylkkagielddaide ja gielddaide. Ráđđehusa vuordámušat leat earret eará ahte:

Sámi álbmogii sihkkarasto vejolašvuohta oassálastit plánaproseassaide mat gusket sidjiide. Konsultašuvnnat čađahuvvojit guoskevaš sámi beroštusaiguin.

Dilit láhččojit das ahte nannet sámi kultuvrra, ealáhus- ja servodateallima ja sámi gielaid plánema bokte.

Sámegielaid hálddašanguovllus berre ságaškuššat sámegielaid hástalusaid regionála ja gieldda plánema oktavuođas.

Gielda- ja guovlodepartemeanta čujuha dasa ahte sátnádeamit Nationála vuordámušain regionála ja gieldda plánemii 2023–2027 ja sámelága paragráfas 3-13 eai leat áibbas ovttavásttolaččat. Nationála vuordámušain čuožžu «Sámegielaid hálddašanguovllus berre ságaškuššat sámegielaid hástalusaid regionála ja gieldda plánastrategiija oktavuođas.» Sámelágas čuožžu «Sámegielaid hálddašanguovllu fylkkagielddat ja gielddat galget ságaškuššat sámegiela hástalusaid regionála ja gieldda plánastrategiijas, gč. plána- ja huksenlága §§ 7-1 ja 10-1.» Gielda- ja guovlodepartemeanta áigu čielggasmahttit gáibádusa ahte fylkkagielddat ja gielddat galget ságaškuššat sámegielaid hástalusaid go sii hábmejit regionála plánastrategiija ja gieldda plánastrategiija.

Gielddain lea ovddasvástádus servodatovddideamis ja dehálaš čálgodoaimmain iežaset guovllus. Gielddaplánat, vuođđuduvvon plána- ja huksenláhkii, leat stivrenreaiddut veahkkin dán bargui. Máŋga smávva gielddas lea ráddjejuvvon kapasitehta ja gelbbolašvuohta plánavuogádaga geavaheamis. Dasa lassin lea erenoamážit smávimus gielddaide váttis háhkat gelbbolaš plánejeddjiid. Gielda- ja guovlodepartemeanta doarju plánabarggu gealbodoaibmabijuid, máhttojuogadeami ja ođđa reaidduid ovddideami bokte. Guovloguovddáš lea ovttas Gielda- ja guovlodepartemeanttain hábmen neahttasiiddu enkelplanlegging.no, mii galgá leat veahkkin dasa ahte smávva guovllugielddaid plánejeaddjit dahket buriid válljemiid ja ahte sis leat buorit proseassat plánema várás gielddas. Ráđđehus ávžžuha gielddaid bargat ovttas gielddaidgaskasaš plánakantuvrraiguin ja eará gielddaidgaskasaš plánaovttasbarggu bokte nannen dihtii kapasitehta ja gelbbolašvuođa doaimmahit servodatovddideami.

Romssa ja Finnmárkku stáhtahálddašeaddji lea guhkit áiggi juolludan árvvoštallanruđaid máŋgga ovttasbargui Finnmárkku gielddaid oktasaš plánakantuvrra oktavuođas.[15] Ráđđehus háliida doarjut dán barggu, ja oktasaš plánakantuvra lea loktejuvvon oassin giliahtanuššanšiehtadusaide. Giliahtanuššanšiehtadusat addet vejolašvuođa ovttas ávkkástallat guoskevaš ovttasbargoguimmiid resurssaiguin buorebut, ja sáhttá danne leat buorre neavvun nannet eará proseassaid mat leat jođus. Eará gielddat sáhttet maiddái oahppat bohtosiin.

Stáhta eiseválddit fuolahit sámi álbmoga ja sin vuoigatvuođa gáhttet iežaset giela, kultuvrra ja servodateallima juolludemiiguin jahkásaš stáhtabušeahtain. Stuorradiggi bidjá iešguđet fágalávdegottiid bušeahttaevttohusaid eanetlohkomearkkašumiin ja bušeahttamearrádusain mihttomeriid ja eavttuid dasa mo ruđat mat leat juolluduvvon stáhtabušeahta buot gollo- ja sisaboahtokapihttaliin, galget geavahuvvot. 1,86 miljárdda ruvdnosaš rámmas oktiibuot maid Stuorradiggi lea juolludan sámi ulbmiliidda jagi 2025 várás, leat 747,5 miljon ruvnnu várrejuvvon Sámediggái.

4.1.1 Sámedikki mearkkašupmi

Sámedikki mielas lea buorre go paragráfa gieldda ja fylkkagieldda plánema birra lea váldon mielde sámeláhkii. Dat lea dehálaš sihkkarastimii ahte gielddat ja fylkkagielddat vuogádatlaččat ovddidit sámegielaid sihke báikkálaš servodagas, bálvaluslágideaddjin ja bargoaddin.

Sámediggi atná mielváikkuheami sámi beroštusaid bealis dehálažžan ja árvvolažžan plánabarggus. Sámi beroštusat ja báikegottit sáhttet fátmmastit orohagaid dahje siiddaid, giliservviid, meahcástanservviid, luossabivdinservviid, sávzaguohtunservviid, servviid ja eará beroštusorganisašuvnnaid. Sámi kulturguovddážat, museat ja sullasaš ásahusat gielddas dahje regiovnnas sáhttet leat duođaštan árbedieđu mii sáhttá leat guoskevaš dan oktavuođas.

Sámediggi ávžžuha plánaeiseválddiid háhkat sámi álgoálbmotmáhtu, árbedieđu ja birgejumi[16] oassin máhttovuđđui olles plánaproseassas. Mis leat resursaolbmot geain lea vuđolaš árbevirolaš máhttu iešguđet organisašuvdnašlájain mat leat listejuvvo teakstaoasis. Sámediggi ávžžuha plánaeiseválddiid searvvahit sin mielváikkuhanproseassaide. Sámediggi čujuha viidáseappot dasa ahte almmolaš eiseválddiin, sámelága 4. kapihttala vuođul, lea geatnegasvuohta konsulteret Sámedikkiin ja eará sámi beroštusaiguin dakkár áššiin mat sáhttet leat njuolgga guoskevaččat sidjiide.

Sámedikki oainnu mielde lea dárbu nannet sámi vuoigatvuođalaččaid kapasitehta ja resurssaid, vai sii sáhttet oassálastit areálaproseassaide buriin ja dásseárvosaš vugiin. Sámediggi lea máŋgga oktavuođas ávžžuhan ráđđehusa johtilit čoavdit čuolmmaid guoskevaš sámi vuoigatvuođalaččaid kapasitehta oktavuođas.

4.2 Sámedikki ovddasvástádus

Sámediggi, mii rahppui 1989 čavčča, lea ásahuvvon sámelága vuođul ja lea mielde ollašuhttimin Vuođđolága § 108. Norgga eiseválddit leat Sámedikki ásahemiin láhčán diliid dasa ahte sámit ieža, iežaset álbmotválljen orgána bokte, sáhttet sihkkarastit ja ovddidit gielaideaset, kultuvrraset ja servodateallimeaset. Sámelágas leat mearrádusat Sámedikki bargosuorggi ja válddi, Sámediggeválggaid ja Sámedikki hálddahusa birra. Sámelága ovdabargguin deattuhuvvui garrasit ahte Sámedikki váldi galgá ovddiduvvot dikki iežas oainnu vuođul ja oppalaš servodatoainnu vuođul sámiid sajádahkii Norggas. Sámelága áigumuša vuođul ja ovdabargguin dasa lea Sámediggi máŋgga suorggis ožžon mearridanválddi bargamušain mat ollásit, dahje muhtumassii, gusket sámi álbmogii.

Demokráhtalaš prinsihppan lea ahte sii geat vásihit politihkalaš mearrádusaid váikkuhusaid, ieža ožžot vejolašvuođa váikkuhit dan politihkkii mii guoská sidjiide. Sámiid álbmotválljen ja ovddasteaddji orgánan lea Sámedikkis máhttu dan birra mat leat dat stuorámus hástalusat ja dárbbut iešguđet sámi báikkálaš servodagain. Danne lea Sámedikkis buoremus eavttut árvvoštallat guđe doaibmabijuid berre vuoruhit. Ollašuhttin dihtii dan mihttomeari ahte Sámedikkis galgá leat friijavuohta ja vejolašvuohta dahkat iežas vuoruhemiid, organiserejuvvui Sámediggi jagi 1999 dakkár doaibman mas leat sierra fápmudusat (nettobušeterejuvvon). Ođđajagi 1. b. 2019 rájes čohkkejuvvojedje eanaš juolludusat Sámediggái jahkásaš stáhtabušeahtain ovtta oktasaš postii- kap. 560 Sámi ulbmilat, poasta 50 Sámi giella, kultuvra ja servodateallin. Departemeanta čujuha dasa ahte Sámedikkis lea iehčanas ovddasvástádus das ahte čađahit proseassaid gielddaiguin, fylkkagielddaiguin ja eará doaimmaheddjiiguin, go dakkár doaibmabijuid vuoruheamit mat sáhttet leat mielde nannemin sámi gielaid ja sámi kultuvrra galget fakkastuvvot.

Sámedikkis lea ovddasvástádus sámegiela oahppoplánaid ovddideamis ja mearrideamis vuođđoskuvlii ja joatkkaoahpahussii ja erenoamáš sámi fágain joatkkaoahpahusas (duojis, boazodoallofágain jna.), gč. oahpahuslága § 1-5 nuppi lađđasa. Sámediggi addá maiddái láhkaásahusa sámi sisdoalu birra nationála oahppoplánaid fágain.

Sámedikkis lea viidáseappot ovddasvástádus ovddideamis sihke dábálaš ja erenoamážit heivehuvvon oahpponeavvuid davvisámegillii, julevsámegillii ja lullisámegillii, gustovaš oahppoplánabuktosa vuođul.

Sámedikkis lea iežas ekonomalaš váikkuhangaskaomiid bokte ovdamearkka dihtii sámi gillii, kultuvrii, mánáidgárdái ja ealáhusovddideapmái, dihto váikkuhanfápmu gielddaid ja fylkkagielddaid sámepolitihkalaš doaibmabijuid ektui. Sámedikki ja gielddaid ja fylkkagielddaid gaskavuohta lea dattetge vuođđoprinsihppan vuođđuduvvon ovttasbargui ja buori dáhtolašvuhtii áššebeliid gaskkas.

Sámediggi juohká guovttegielatvuođadoarjagiid sámegielaid hálddašanguovllu gielddaide ja fylkkagielddaide. Guovttegielatvuođadoarjagat gielddaid leat golmma oasis; vuođđodoarjja, bálvalusdoarjja ja ovddidandoarjja. Vuođđodoarjja, mii lea 40 proseantta ollislaš guovttegielatvuođadoarjagis, juogaduvvo luohtta buot gielddaide. Bálvalusdoarjja lea 35 proseantta ollislaš guovttegielatvuođadoarjagis, ja juogaduvvo daid vuođđoskuvlla ohppiid logu vuođul geain lea sámegiella vuosttaš- dahje nubbingiellan, ja dan vuođul gallis leat čálihan iežaset Sámedikki jienastuslohkui. Ovddidandoarjja lea 25 proseantta ollislaš guovttegielatvuođadoarjagis, ja juogaduvvo daid doaibmaplánaid vuođul maid gielddat leat sádden Sámediggái. Oktiibuot lea Sámediggi jagi 2025 juolludan 76,6 miljon ruvnnu guovttegielatvuođadoarjjan gielddaide ja fylkkagielddaide.

Sámediggi lea hábmemin deaivilat doarjjaortnega mii lea heivehuvvon giellahálddašangielddaid ođđa juogadeapmái golmma iešguđet kategoriijii iešguđet vuoigatvuođadásiin – giellaovddidangielddat, giellaealáskahttingielddat ja giellamovttiidahttingielddat. Ođđa doarjjaortnega ulbmil lea ahte dat buorebut galgá earuhit gielddakategoriijaid gaskkas sámelága kapihttala 3 rievdadusaid vuođul. Jagi 2025 mielde lea láhkaásahus guovttegielatvuođadoarjaga birra válmmas.

Boksa 4.2 Isak Saba guovddáš

Isak Saba guovddáš Unjárgga gielddas fállá máŋga gielladoaimma buot gieldda buolvvaide. Guovddáš fállá juohke vahku sámi duhkoraddanarena – Duhkoratta. Ulbmiljoavkun leat sámegielat mánát gaskal 0–10 jagi ja sin váhnemat. Duhkoratta lea sieiva sámegielat arena. Guovddáš fállá maiddái sámi giellafálaldaga dárogielat mánáide gaskal 0–13 jagi ja sin váhnemiidda – Somá. Somá fálaldagain háliida giellaguovddáš movttiidahttit mánáid oahppat sámegiela duhkoraddama bokte ja addit gielladoarjaga sin bearrašiidda Várjjagis geat háliidit oahppat sámegiela. Duhkoratta ja Somá fálaldagain leat ollu doaimmat. Oaggunmátkkit, mátkkit fiervvás, galledeamit návehis ja boazogárdde luhtte, riiden ja čuoiganmátkkit leat muhtun ovdamearkkat. Guovddážis leat maiddái giellafálaldagat ja gielladoaimmat nuoraide. Guovddáš fállá duodjekurssaid, mat sáhttet leat vuosttaš lávkin oahppagoahtit sámegiela. Unjárgga ássiin lea vejolašvuohta searvat guovddáža lohkandeaivvadeapmái. Das besset oassálastit ságastallat sámi teavsttaid birra. Čakčat almmuhii guovddáš maiddái sierra podcasta – Unjárgga suopmaniid podcast.

Govus 4.1 Nuorra duojárat.

Govva: Isak Saba guovddáš

Gáldu: Min doaimmaid birra, Isak Saba guovddáš

Sámi giellaguovddážat leat dehálaččat sámi giela ja kultuvrra nannemii ja ovddideapmái báikkálaččat. 19 sámi giellaguovddáža leat ásahuvvon Deanu ja Unjárgga rájes davvin Oslo rádjai lullin. Giellaguovddážat leat mielde oainnusmahttimin sámegielaid, ja nu dat leat mielde ásaheamen čoahkkanansajiid ja arenaid sámegiela geavaheapmái. Dat doibmet guovddáš deaivvadansadjin gos beassá oahppat sámegiela ja dan geavahit juohkebeaivválaččat. Giellaguovddážat fállet giellakurssaid, kulturlágidemiid ja eará doaimmaid mat leat mielde oainnusmahttimin ja nannemin sámegiela báikkálaš servodagain. Giellaguovddážat ožžot vuođđodoarjaga gokčat dakkár goluid go bálkká giellabargiide ja giellaguovddážiid doaimmaheapmái. Dasa lassin ožžot sii doaibmadoarjaga lágidit giellakurssaid ja giellaarenaid mat gokčet sin doaibmaguovllu dárbbuid. Giellaguovddážat sáhttet maiddái bargat báikkálaččat heivehuvvon doaibmabijuiguin mat leat mielde gáhttemin ja ovddideamen sámegielaid.

Bušeahttašiehtadusas gaskal ráđđehusa ja SG čujuhuvvo Duohtavuođa- ja soabadankommišuvnna raportii, mas dárbu nannet sámegielaid deattuhuvvui oassin dáruiduhttinnjulgemis. Bušeahttašiehtadusa vuođul mearridii Stuorradiggi jagi 2025 stáhtabušeahtas lasihit juolludeami Sámediggái 50 miljon ruvnnuin.

Jagi 2025 reviderejuvvon bušeahtas lea Sámediggi lasihan juolludeami sámi giellaguovddážiidda 16,6 miljon ruvnnuin.[17] Juohke okta dain 20 giellaguovddážiin ožžot 500 000 ruvdnosaš lassáneami. Dasa lassin lea Sámediggi várren 300 000 ruvnnu giellaguovddážiid fágalaš gealbudeapmái ja 200 000 ruvnnu giellaguovddášdeaivvademiide.

Sámi giellaguovddážiin, lassin mánáidgárddiide ja vuođđoskuvllaide, lea guovddáš doaibma giellaoahpahusas báikkálaččat. Giellaguovddážiin lea dehálaš fágagelbbolašvuohta ja doibmet sámegieloahpahusa váimmusin olggobealde vuođđoskuvlla. Máŋga giellaguovddáža ávkašuvvet báikkálaš giellageavaheddjiiguin, ja árbedieđu gaskkusteapmi lea dehálaš oassi giellaguovddážiid fálaldagas. Sámi giellaguovddážat leat iešguđet láhkai organiserejuvvon ja doaimmat leat máŋggaláganat. Muhtun giellaguovddážat fállet giellaoahpahusa vuođđo- ja joatkkadásis gáiddusoahpahusa bokte, lassin giellakurssaide rávesolbmuid várás. Eará giellaguovddážiin leat maiddái fálaldagat ovdaskuvlamánáide ja skuvlaohppiide doarjjan oahpahussii mánáidgárddis ja skuvllas.

Máŋga giellaguovddáža leat doaibman oahpponeavvobuvttademiin. Giellaguovddážat leat maiddái mielde duođašteamen guovllu historjjá, suopmana, kulturmuittuid ja registreremin ja duođašteamen báikenamaid. Ollu giellaguovddážat ráhkadit giellafálaldagaid erenoamážit mánáid ja nuoraid várás, ja dat leat mielde ásaheamen máŋga ja dehálaš giellaarena báikkálaš servodagas.

Sámi giellaguovddážat geavahit dávjá seamma lanjaid go sámi museat. Museain lea dehálaš doaibma kultur-, giella- ja servodatmáhtu ovddideamis ja erenoamážit sámegielaid loktemis. Sámediggi lea Sámedikki jagi 2015 giellaguovddášstrategiijaid bokte rievdadan njuolggadoarjaga sámi giellaguovddážiidda, mearridan strategiijaid sihkkarastin dihtii fágalaččat nana giellaguovddážiid, sihkkarastán buriid rámmaeavttuid giellaguovddážiidda ja sihkkarastán fálaldagaid giellaguovddážiid doaibmaguovllu dárbbuid vuođul.

Gielddat gullet Sámedikki deháleamos ovttasbargoguimmiide. Norgga Sámiid Riikkasearvvi, Johttisápmelaččaidlisttu ja Guovddášbellodaga Beaiveálgu-julggaštusas leat sámediggeáigodaga 2021–2025 ovttasbargoguoimmit dadjan ahte sii áigot:

nannet ovttasbargošiehtadusaid gielddaiguin, fylkkaiguin ja eará instánssaiguin main lea ovddasvástádus bálvalusain sámi álbmogii.

Sámedikkis leat ovttasbargošiehtadusat daid fylkkagielddaiguin main leat gielddat sámegiela hálddašanguovllus, Trøndelága fylkkasuohkaniin, Nordlándda fylkkasuohkaniin ja Romssa fylkkasuohkaniin. Ovttasbargošiehtadus Finnmárkku fylkkagielddain lea ođasmahttomin. Fylkkagieldda ovttasbargošiehtadusaid bajimus ulbmil lea láhčit diliid bistevaččat fásta ovttasbargui áššebeliid gaskkas dakkár áššiin mat gusket sámiide ja sámi guovlluide fylkkas, ja vuoruhit daid ovttas. Dat njeallje fylkkagieldda, main buohkain leat sámegiela hálddašanguovllu gielddat, ožžot guovttegielatvuođaruđaid Sámedikkis.

Sámedikkis leat maiddái ovttasbargošiehtadusat gávpotgielddaiguin nu go Romssain, Bådådjuin, Osloin, Álttáin ja Mátta-Várjjagiin. Ulbmil gávpotšiehtadusaiguin lea árjjalaš ja ulbmillaš ovttasbargu nannen ja ovddidan dihtii sámi kultuvrra, giela ja servodateallima gávpogiin. Sámediggi lea evalueren ovttasbargošiehtadusaid fylkkagielddaiguin ja gávpogiiguin. Sámediggi dievasčoahkkin meannudii evaluerema njukčamánu 13. b. 2025.

Sámedikkis leat ovdal leamaš ovttasbargošiehtadusat sámegielaid hálddašanguovllu gielddaiguin. Ovttasbargošiehtadusat dáid gielddaiguin leat loahpahuvvon. Sámediggi bidjá vuođđun ahte sámegielaid hálddašanguovllu gielddat čuvvot sámelága § 3-13, mas boahtá ovdan ahte gielddat galget ságaškuššat sámegiela hástalusaid birra gieldda plánas. Sámediggi bidjá vuođđun ahte sámegielaid hálddašanguovllu gielddat ja fylkkagielddat čuvvot sámelága § 3-13, mas boahtá ovdan ahte gielddat galget ságaškuššat sámegiela hástalusaid iežaset plánastrategiijain. Gielddat ja fylkkagielddat galget lága vuođul maiddái mearridit mihttomeriideaset sámegiela nannemii temáhtalaš gielddaoasseplánan dahje gielddaplána servodatoasis.

4.3 Gielddaid ja fylkkagielddaid ovddasvástádus

Mearrádusain ja politihkas gieldda ja fylkkagieldda dásis lea mearrideaddji mearkkašupmi dasa man muddui sámi gielat, kultuvra ja servodateallin sáhttá ovdánit buriin vugiin. Gielddain lea ovddasvástádus fállat sámi ássiide dásseárvosaš čálgofálaldaga. Fylkkagielddain lea erenoamáš ovddasvástádus regionála ovddideamis viiddes áddejumis. Árjjalaš áŋgiruššan sámi guovlluid gielddaid ja fylkkagielddaid bealis lea dehálaš sámi gielaid, kultuvrra ja servodateallima viidásat fievrrideapmái ja ovddideapmái.

Boksa 4.3 KS – dehálaš ovttasbargoguoibmi barggus sámi áššiiguin

KS ja Sámediggi dahke juovlamánus 2019 ovttasbargošiehtadusa dainna ulbmiliin ahte formaliseret ja vuogádahttit ovttasbarggu áššiiguin main lea oktasaš beroštus, nu go fágagelbbolašvuođa háhkan, gielddaid ekonomalaš rámmaeavttut ja gielddaid bálvalusaddin.

Ovttasbargošiehtadusa čuovvuleapmin lea KS ásahan Sámi ovddidanfierpmádaga. Buot sámegielaid hálddašanguovllu gielddat leat mielde dán fierpmádagas. Dat 13 oassálasti gielddat leat Guovdageaidnu, Kárášjohka, Deatnu, Unjárga, Porsáŋgu, Gáivuotna, Loabát, Dielddanuorri, Hábmer, Snåase, Raarvihke ja Rosse. Fierpmádat lea addán gielddaide vásáhuslonohallanarena. Fierpmádaga ulbmil lea addit gielddaide vejolašvuođa gávdnat čovdosiid mat sáhttet nannet sámi giela, kultuvrra ja servodateallima. Fierpmádat ja KS ovttasbarget hui lahkalagaid Sámedikkiin, stáhtahálddašeddjiiguin, fylkkagielddaiguin ja oahppoásahusaiguin main lea ovddasvástádus sámegieloahpahusas. Gielda- ja guovlodepartemeanta ja guoskevaš fágadepartemeanttat leat maid oassálastán fierpmádaga čoahkkimiidda.

KS ja Sámediggi ođasmahtte ovttasbargošiehtadusa skábmamánus 2023.

2024 čavčča bovdii KS buot riikka gielddaid sámi ovddidankonferánsii. Konferánssa fáddán lei oahppu ja sámegielat bargiid rekrutteren, almmolaš eiseválddiid geatnegasvuohta konsulteret Sámedikkiin ja eará sámi beroštusaiguin, goanstajierbmi ja sámegielat, dulkonláhka ja gáiddusoahpahus. Konferánssa oassálastit besse maid ovddidit árvalusaid dán stuorradiggedieđáhussii.

Gáldu: KS.no

Gielddaid iešstivrejupmi lea oassi Norgga servodatortnegis, ja vuođđojurdaga vuođul lea das sáhka ahte gielddain lea váldi dahkat mearrádusaid báikkálaš áššiin. Gielddaid iešstivrejumi prinsihppa fakkastuvvui ovdagoddeláhkii jagi 1873 ja vuođđoláhkii jagi 2016. Dalle oaččui Vuođđolága § 49 čuovvovaš lasáhusa:

Ássiin lea vuoigatvuohta stivret báikkálaš áššiid báikkálaš álbmotválljen orgánaid bokte.

Gielddaid iešstivrejupmi lea maid suodjaluvvon gielddalága bokte. Gielddalága § 2-1 nanne gielddaid ja fylkkagielddaid iešstivrejumi, ja paragráfas 2-2 leat mearrádusat nationála eiseválddiid gaskavuođa birra gielddaid iešstivrejupmái.

Álbmotválljen orgánan leat gielddat dakkár arena gos ássit válggaid ja mielváikkuheami bokte sáhttet leat mielde váikkuheamen gielddaid servodatbargamušaid čađaheami. Gielddain ja fylkkagielddain lea iehčanas ovddasvástádus iežaset resursageavaheamis ja fertejit heivehit doaimmaid sisaboađuid ektui. Ráđđehus fas ferte sihkkarastit ovttavásttolašvuođa gaskal bargamušaid ja ekonomalaš rámmaid.

Gielddat ja fylkkagielddat doaimmahit iežaset iešstivrejumi nationála rámmaid siskkabealde. Gielddaláhka deattasta ahte ráddjehusain gielddaid ja fylkkagielddaid iešstivrejumis ferte leat vuođđu lágas. Stáhtahálddašeamis ii leat makkárge oppalaš stivren-, bagadus- dahje muhttinvuoigatvuohta gielddaid ja fylkkagielddaid ektui. Gorálašvuođaprinsihpas, mii lea mearriduvvon gielddalága paragráfas 2-2, čuovvu ahte iešstivrejupmi ii galgga ráddjejuvvot eanet go dan maid dárbbaša nationála ulbmiliid fuolaheapmái. Gielddasuorggi ruhtadeami váldoprinsihppa lea rámmaruhtadeapmi. Rámmaruhtadeapmi mearkkaša ahte gielddat ja fylkkagielddat váldoáššis ruhtaduvvojit friija sisaboađuid bokte. Friija sisaboađuide gullet vearrosisaboađut ja rámmadoarjagat stáhtas maid gielddat sáhttet hálddašit friija gustovaš lágaid ja láhkaásahusaid vuođul. Go váldi sirdojuvvo dahje go ođđa bargamušat ásahuvvojit, dahje go njuolggadusat rievdaduvvojit ekonomalaš váikkuhusaiguin, galget gielddat buhtaduvvot vejolaš lassigoluid ovddas.

Sámegielaid hálddašanguovllu almmolaš orgánain leat máŋga geatnegasvuođa sámi álbmoga ektui, sihke sámelága giellanjuolggadusaid, mánáidgárdelága, oahpahuslága, dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvaluslága ja báikenammalága vuođul. Almmolaš orgánat sáhttet leat gielddat, fylkkagielddat dahje stáhta orgánat.

Sámelága 3. kapihttalis leat mearrádusat sámi giellavuoigatvuođaid ja sámegielaid geavaheami birra. Máŋga mearrádusa sámelágas gustojit erenoamážit hálddašanguovllu gielddaide, ja earát fas gustojit maiddái fylkkagielddaide ja stáhta eiseválddiide. Sámelága giellanjuolggadusaid rievdademiin juogaduvvui sámegielaid hálddašanguovlu ođđajagimánu 1. b. 2024 rájes golbman gielddakategoriijan gohčoduvvon giellaovddidangielddat, giellaealáskahttingielddat ja giellamovttiidahttingielddat, gč. máinnašumi kapihttalis 6.1 Sámelága giellanjuolggadusat.

Sámegielaid nannemii leat gielddat ja fylkkagielddat hui dehálaččat. Gielddain mat gullet sámegielaid hálddašanguvlui lea erenoamáš ovddasvástádus fállamis dieđuid ja bálvalusaid sámi álbmogii. Gelbbolašvuođa lokten sámi gielas ja kultuvrras lea dehálaš vai gielddat ja fylkkagielddat sáhttet fállat buriid bálvalusaid sámi álbmogii.

Gielda lea báikkálaš mánáidgárdeeiseváldi ja galgá addit bagadusa ja bearráigeahččat ahte mánáidgárddit doaimmahuvvojit njuolggadusaid vuođul. Gielddas lea geatnegasvuohta fállat sajiid mánáidgárdái daid gielddas ássi mánáide geat leat oahpahusgeatnegas agis, gč. mánáidgárdelága § 10 ja § 16. Mánáidgárdelága § 10 goalmmát lađđasa vuođul lea gielddas ovddasvástádus das ahte mánáidgárdefálaldat sámi mánáide sámi guovllus lea vuođđuduvvon sámi gillii ja kultuvrii. Eará gielddain galgá gielda láhčit diliid dasa ahte sámi mánát sáhttet sihkkarastit ja ovddidit iežaset giela ja kultuvrra.

Gielddaid ja fylkkagielddaid ovddasvástádus oahpahusas sámegielas ja sámegillii vuođđoskuvllas ja joatkkaoahpahusas čuovvu oahpahuslágas. Gielddain lea ovddasvástádus ollašuhttimis vuoigatvuođa vuođđoskuvlaohppui buohkaide geat ásset gielddas, gč. § 28-1 vuosttaš lađđasa. Fylkkagielddas lea ovddasvástádus ollašuhttimis vuoigatvuođa joatkkaoahpahussii buohkaide geat ásset fylkkas, gč. § 28-2 vuosttaš lađđasa.

Oahpahuslága § 3-2 nuppi lađas addá buot ohppiide geat ásset giellaovddidangielddain dahje giellaealáskahttingielddain vuoigatvuođa oahpahussii sámegielas ja sámegillii. Buot sámi ohppiin lea oahpahuslága § 3-2 vuosttaš lađđasa vuođul vuoigatvuohta oahpahussii sámegielas beroškeahttá gos riikkas sii ásset, maiddái giellaovddidangielddaid dahje giellaealáskahttingielddaid olggobealde. Go uhcimusat 10 oahppi eará gielddas go giellaovddidangielddas dahje giellaealáskahttingielddas háliidit oahpahusa sámegielas dahje sámegillii, de lea sis oahpahuslága § 3-2 vuođul vuoigatvuohta dasa. Gáibádus ahte galget leat uhcimusat 10 oahppi, gusto oktiibuot logi oahppái buot luohkkácehkiin olles gielddas.

Oahpahuslága § 6-2 vuosttaš lađđasa vuođul lea sámi ohppiin vuoigatvuohta oahpahussii sámegielas. Dat vuoigatvuohta gusto vaikke vel oahppis ii lean oahpahus sámegielas vuođđoskuvllas, ja beroškeahttá das gos riikkas oahppi orru. Oahppi vállje guđe sámegielas sus galgá leat oahpahus – davvisámegielas, julevsámegielas vai lullisámegielas. § 6-2 nuppi lađđasa vuođul lea buot ohppiin (beroškeahttá das leš go sis sámi duogáš vai ii) geain lea leamaš oahpahus sámegielas dahje sámegillii vuođđoskuvllas, vuoigatvuohta oahpahussii sámegielas joatkkaoahpahusas. Ohppiin ii leat vuoigatvuohta válljet eará sámegiela joatkkaoahpahusas go dan sámegiela mas sis lei oahpahus vuođđoskuvllas.

Geassemánu 24. b. 2011 mannosaš láhka gieldda dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid jna. birra (dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusláhka) nr. 30 geatnegahttá gielddaid fuolahit ahte olbmuide geat leat gielddas, fállojit dárbbašlaš dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusat. Gieldda ovddasvástádus fátmmasta buot buhcciid- ja geavaheaddjijoavkkuid, dás maiddái olbmuid geain leat somáhtalaš dahje psyhkalaš dávddat, vahágat dahje gillámušat, gárrenávnnasváttisvuođat, sosiála váttisvuođat dahje doaibmavádjitvuođat. Dárbbašlaš dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusain oaivvilduvvo dohkálaš bálvalusfálaldat mii addo ovttaskas olbmo dárbbu árvvoštallama vuođul. Addot galgá ollislaš, gelbbolaš ja koordinerejuvvon dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusfálaldat dohkálaš fágagelbbolašvuođain. Viidáseappot geatnegahttá dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusláhka, paragráfa 3–10, sámegielaid hálddašanguovllu gielddaid fuolahit ahte sámi buhcciid dahje geavaheddjiid dárbbut láhččojuvvon bálvalusaide deattuhuvvojit go bálvalus hábmejuvvo.

Bargo- ja čálgohálddašeami sosiála bálvalusat lea čálgoortnegiid vuolimus sihkkarvuođafierbmi. Gieldda ovddasvástádus sosiála bálvalusain lea mearriduvvon juovlamánu 18. b. 2009 mannosaš lágas nr. 131 sosiála bálvalusaid birra bargo- ja čálgohálddašeamis (sosiálabálvalusláhka). Ovddasvástádussii gullet sihke oppalaš bargamušat ja oktagaslaš bálvalusat nu go dieđut, ráđit ja bagadus, ekonomalaš doarjja, gaskaboddasaš ássanfálaldat, oktagaslaš plána ja gealbudanprográmma. Lága ulbmil lea buoridit daid olbmuid eallindili geat leat váttis dilálašvuođas, váikkuhit sosiála ja ekonomalaš oadjebasvuhtii ja buoridit rasttideami bargui, sosiála searvamii ja árjjalaš oassálastimii servodagas. Láhka galgá maid váikkuhit dasa ahte gillájeaddji mánát ja nuorat ja sin bearrašat ožžot ollislaš ja heivehuvvon bálvalusfálaldagaid, ja váikkuhit dásseárvui ja ovttadássásašvuhtii ja eastadit sosiála váttisvuođaid. Oktagaslaš bálvalusat galget addot dárbbuid oktagaslaš ja konkrehta árvvoštallama vuođul ja galget leat dohkálaččat. Dat galget ovddidit lága ulbmila ja váikkuhit iežas veahkeheapmái vai geavaheaddji sáhttá olahit buoremus vejolaš doaibman- ja hálddašandási ja oažžut vejolašvuođa šaddat iešbirgejeaddjin barggu bokte.

Boksa 4.4 Gieldda ja fylkkagieldda áŋgiruššamat sámi giela ja kultuvrra nannemiin

Ollu gielddat ja fylkkagielddat leat čađahan politihka man ulbmil lea oainnusmahttit, ovddidit ja gáhttet sámi gielaid, kultuvrra ja servodateallima. Dás namahuvvojit muhtun gieldda ja fylkkagieldda álgagat.

Rekrutteren dihtii eanet julev- ja lullisámi oahpaheddjiid lea ásahuvvon sierra stipeandaortnet studeanttaide geat válljejit lullisámi dahje julevsámi oahpaheaddjioahpu. Ortnega ruhtadit Hábmera suohkan, Snåasen tjïelte, Rosse tjïelte, Raarevihke tjïelte, Nordlándda fylkkasuohkan, Trøndelága fylkkasuohkan, Nordlándda stáhtahálddašeaddji, Trøndelága stáhtahálddašeaddji ja Sámediggi.

Loabága suohkan lea virgádan prošeaktajođiheaddji gii jođiha suohkana soabadanprošeavtta. Prošeakta lea lágidan diehtojuohkinčoahkkimiid ja áigu lágidit álbmotčoahkkimiid dás dohko. Dasa lassin lea Loabága suohkan ásahan ráđđeaddi orgána sámi áššiid várás vai lea čielgasat jietna suohkana barggus.

Nordlándda fylkkasuohkan lea ásahan gulahallančoahkkimiid gaskal fylkkasuohkana ja sámi berošteaddjijoavkkuid lokten dihtii ja oainnusmahttin dihtii sámi gielaid ja kultuvrra. Čoahkkimat lágiduvvojit guktii jahkái ja leat dehálaš oassin fylkkagieldda soabadanbarggu čuovvuleamis. Olles Nordlánda hállá nammasaš kampánnja bokte háliida fylkkasuohkan oainnusmahttit ahte Nordlánddas leat vihtta sámegiela ja giellaguovllu. Kampánnja lea čađahuvvon mii oainnusmahttá gielaid ja ávžžuha oahppat dadjat álkes sániid ja dajaldagaid gielaide. Kampánnja mii oainnusmahttá sámi báikenamaid ja maid báikenamat mearkkašit, čađahuvvo jagi 2025. Fylkkasuohkan lea maiddái álggahan pilohtaprošeavtta dahkan dihtii Knut Hamsun joatkkaskuvlla julevsámi resursaskuvlan. Ulbmilin lea nannet ja gáhttet julevsámegiela ja ovddidit máhtu gieldda sámevuođa birra.

Romssa fylkkasuohkan lea maŋimus golmma jagi áŋgiruššan nannosit ja vuogádatlaččat sámegieloahpahusain. Sii leat ásahan fylkkakoordináhtorvirggi sámegieloahpahussii. Fylkkasuohkan lea maiddái ásahan golbma resursaskuvlla sámegieloahpahussii, Davvi-Romssas, Romssas ja Hársttágiin. Fylkkagielda lea maiddái ásahan sámi giellaválljema mátkeplánejeaddjis ja oktasašjohtolaga neahttasiidduin.

Nannen dihtii ja eanedan dihtii aktiiva sámegielagiid logu lea Trøndelága fylkkasuohkan vuogádahttán giellabarggu iežaset doaibmaplánas. Plána čilge mo oahpahus sámi fágain joatkkaskuvllas fállojuvvo Trøndelágas. Fylkkasuohkan galgá maiddái almmuhit astoáiggedoaimmaid geatnegahtti doaibmaplána mánáid ja nuoraid várás gaskal 3 ja 26 jagi, plánii gullá lullisámi giella ja kultuvra. «Delta, oppleve, skape! Handlingsplan for barn og unges fritid i Trøndelag» nammasaš doaibmaplána Trøndelága mánáid ja nuoraidd astoáiggi várás gieđahallá govda kulturdoahpaga, earret eará dáidaga, kultuvrra, valáštallama, eaktodáhtolašvuođa ja kulturárbbi.

Oslo suohkan lea ásahan lávdegotti máŋggakultuvrralaš minoritehtaid várás, sámit ja nationála minoritehtat leat mielde, ráđđeaddi orgánan gávpotráđđái ja gávpotstivrii. Jagi 2021 almmuhii Oslo suohkan Handlingsplan mot hatefulle ytringer og holdninger nammasaš doaibmaplána vaššás cealkámušaid ja guottuid vuostá. Plána bokte áigu suohkan earret eará ovddidit Sámi viesu geavaheami gávpotvuđot gealboguovddážin sámi giela, kultuvrra ja historjjá várás.

4.4 Sámedikki mearkkašupmi

Sámediggi oaivvilda ahte sámi álbmogis ferte leat vuoigatvuohta mearridit mat leat dásseárvosaš bálvalusfálaldagat sámi geavaheddjiide. Orru leamen nu ahte áddejupmi das mii odne lea dásseárvoprinsihppa, dávjá ráddjejuvvo dan jurdagii ahte seamma bálvalusaid fidnen buohkaide lea doarvái. Dakkár lahkoneami sáhttá buoremusat adnit álkidahttin. Vearrámus dilis vealaheapmin. Ovttalágan gieđahallan ii leat seammá go ovttaárvosašvuohta, dannego eaktun ovttaárvosašvuhtii leat oktagaslaš heiveheamit. Máŋga raportta deattuhit ahte ain lea guhkes geaidnu ovdalgo servodat sáhttá dadjat ahte lea dilit leat láhččojuvvon dan máŋggabealatvuhtii mii mis lea.

5 Gielddaid ja fylkkagielddaid ruhtadangáldut

5.1 Gielddaid ja fylkkagielddaid sisaboahtovuogádat

Gielddasuorgi ruhtaduvvo vuosttažettiin vearrosisaboađuiguin ássiin ja rámmadoarjagiin stáhtas, mii oktiibuot lea badjelaš 70 proseantta suorggi sisaboađuin oktiibuot. Dasa lassin leat gielddasuorggis sisaboađut earret eará merkejuvvon doarjagiin, divadiin ja iešmávssuin. Vearrosisaboađut ja rámmadoarjagat gohčoduvvojit gielddasuorggi friija sisaboahtun, dannego gielddat ja fylkkagielddat ieža besset vuoruhit ruhtageavaheami daid bálvalusaddingáibádusaid siskkabealde maid lágat ja láhkaásahusat mearridit. Gielddasuorggi jagi 2025 friija sisaboađut oktiibuot leat meroštallan sullii 545 miljárdda ruvdnun.

Friija sisaboađut juogaduvvojit sisaboahtovuogádaga bokte. Sisaboahtovuogádaga bajimus ulbmil lea jevdet gielddaid ekonomalaš eavttuid, vai dilit láhččojit dasa ahte gielddat sáhttet fállat dásseárvosaš bálvalusfálaldagaid buot ássiide. Guokte guovddáš ortnega mat galget váikkuhit dasa, leat gollojevden golločoavdaga bokte ja vearrosisaboađuid sisaboahtojevden. Dasa lassin leat máŋga regionálapolitihkalaš doarjaga sisaboahtovuogádagas, earret eará Davvi-Norgga guovlodoarjagat.

Seamma ruhtadanvuogádat gusto buot Norgga gielddaide. Dat friija sisaboađut mat juogaduvvojit sisaboahtovuogádaga bokte, leat vuođđun gieldda guovddáš čálgobargamušaid ruhtadeapmái buot riikka gielddain, maiddá sámi guovllu gielddai.

5.1.1 Bálvalusat maidda sisaboahtovuogádaga gollojevden guoská

Gielddaid gaskkas leat muhtun stuorra erohusat veahkadatčoahkkádusa, geografiija ja sturrodaga gaskkas. Danne leat erohusat das guđe bálvalusaid ássit dárbbašit ja guđe golut gielddain leat dáid bálvalusaid addima oktavuođas. Gollojevdema ulbmil lea jevdet ekonomalaš váikkuhusaid dáid erohusain. Gielddaid gollodárbbu erohusat meroštallojit golločoavdagiin. Goalločoavdda leat kritearat ja daidda gulli viehkagat maiguin meroštallo indeaksa dasa man divrras lea doaimmahit gieldda. Golločoavdaga ulbmil lea fuobmát duogášfáktoriid mat gaskkalaččat váikkuhit gieldda goluide, nu go ássanmálle, gielddasturrodat, álbmoga ahkečoahkkádus ja sosioekonomalaš dilit.

Gollojevdemii gullet dat stuorra nationála čálgobálvalusat, nu go vuođđoskuvla, mánáidgárdi, dikšu ja fuolahus, gielddadearvvašvuođabálvalus, sosiála bálvalusat ja mánáidsuodjalus. Dasa lassin gullá maiddái hálddahus ja eanadoallohálddašeapmi gollojevdemii. Juohke suorgái lea oassegolločoavdda mii fuobmá dáhtokeahtes jearuid ja goluid.

Sámegielaid hálddašanguovllus leat máŋga suohkana dovddahan ahte sis leat hui stuorra lassigolut dan ovddasvástádusa geažil mii guovttegielat gielddain lea, ja leat evttohan ahte sisaboahtovuogádat berre vuhtiiváldit dan, ovdamearkka dihtii sierra golločoavdaga bokte.[18]

Sisaboahtovuogádatlávdegoddi čujuha sámegielaid hálddašanguovllu ovdamearkan dakkár gielddaide main leat bargamušat dahje ovddasvástádus mat eai leat eará gielddain, ja main danne maiddái leat stuorát golut.[19] Lávdegoddi čujuha dasa ahte golločoavdaga kritearat fertejit leat guoskevaččat buot gielddaide, ja ahte danne ii leat gollojevden heivvolaš lassigoluid fuobmámii mat gusket dušše muhtun gielddaide.

Departemeanta doarju lávdegotti árvvoštallamiid ja čujuha dasa ahte golločoavdda geavahuvvo gielddaid gaskasaš golloerohusaid jevdemii. Danne lea dehálaš ahte čoavdaga kritearat leat guoskevaččat buot riikka gielddaide. Ii ge dáhtavuođđu mii geavahuvvo golločoavdaga hábmemii, atte vuođu dasa ahte ásahit kritearaid dakkár lassegoluide mat gusket dušše muhtun gielddajoavkkuide. Danne áigu departemeanta joatkit ásahuvvon geavada mas vejolaš buhtadus daid lassigoluid ovddas mat gusket dušše hárvelohkosaš gielddaide, gieđahallo gollojevdema olggobealde.

5.1.2 Gielddaid ođđa sisaboahtovuogádat jagi 2025 rájes

Ráđđehus evttohii dokumeanttas Prop. 102 S (2023–2024) Kommuneproposisjonen 2025 máŋga rievdadusa gielddaid sisaboahtovuogádagas, masa Stuorradiggi guorrasii (gč. Innst. 440 S (2023–2024)). Ođđa sisaboahtovuogádat bođii fápmui jagi 2025 rájes, ja mearkkaša gollojevdema golločoavdaga fágalaš ođasmahttima, eanet rievdadusaid vearroelemeanttain mat loktejit gielddaid main lea heajos vearrosisaboahtu, ja muhtun heivehusaid regionálapolitihkalaš doarjagiin sihkkarastin dihtii eanet ulbmilaš juogadeami. Dasa lassin leat gielddaid friija sisaboađut lassánan sisaboahtovuogádaga rievdadeami geažil. 1,5 miljárdda ruvnnu lassáneamis lea addon sierra juogademiin vai gielddat main ii leat nu stuorra sisaboahtu ožžot eanemus.

Sisaboahtovuogádat geavahuvvo dihto rámma juogadeapmái. Danne mearkkašit buot rievdadusat vuogádagas gielddaid gaskasaš sisaboađuid ođđasisjuogadeami. Muhtun gielddat ožžot lassi sisaboađuid rievdadusaid geažil, ja eará gielddaide sirdo fas uhcit. Sisaboahtovuogádagas ii leat oktage elemeanta mii gusto erenoamážit sámi guovllu gielddaide mat Telemarksforskninga jahkásaš analysain gohčoduvvojit sámi guovlun, ii ge oktage rievdadus mii guoská njuolgga dáid gielddaide. Danne váikkuhit sisaboahtovuogádaga rievdadusat iešguđet láhkai sámi guovllu gielddaide, seamma láhkai go gielddaide muđui.

Ođđa sisaboahtovuogádaga váikkuhusat leat vuogádaga ollu iešguđet rievdadusaid beavttu submi, ii ge leat makkárge mearkkašupmi das lea go gielda sámi guovllus vai ii. Sámi guovllu eanaš gielddaid vearrosisaboađut leat dattetge riikagaskameari vuolábealde, ja sidjiide leat ávkin dat rievdadusat mat loktejit gielddaid main lea heajos vearrosisaboahtu. Buot gielddat sámi guovllus gullet daid gielddaide mat ožžot sisaboahtovuogádaga Davvi-Norgga guovlodoarjaga, ja dát doarjjaortnet jotkojuvvo ođđa sisaboahtovuogádagas. Davvi-Norgga guovlodoarjaga máksomearit leat erenoamáš stuorrát buot gielddaide áŋgiruššanavádagas Finnmárkkus ja Davvi-Romssas. Stuorra máksomearit leat dehálaš váikkuhangaskaoapmin sihkkarastin dihtii áŋgiruššanavádaga gielddaid sisaboahtodási.

5.2 Gielddaid ruhtadangáldut sisaboahtovuogádaga olggobealde

Gielddat ožžot maiddá doarjaga merkejuvvon doarjjaortnegiid bokte. Sirdimat juolluduvvojit dábálaččat stáhtabušeahta poasttain 60–69 (60-poasttat). Ruđat mat juolluduvvot 60-poasttain sámi ulbmiliidda:

Kap. 225 Doarjja vuođđooahpahussii, poasta 63 Doarjja sámegillii vuođđooahpahusas

Doarjja galgá veahkehit daid gielddaid, fylkkagielddaid ja priváhta skuvllaid ruhtadeami mat fállet sámegieloahpahusa oahpahuslága § 3-2 ja § 6-2 vuođul. Doarjja galgá maiddái váikkuhit dasa ahte oahpaheaddjit ožžot joatkkaoahpu sámegielain, ja ahte oahpaheaddjistudeanttat váldet oahpu sámegielain.

Kap. 227 Doarjja sierra skuvllaide, poasta 21 Doarjja gielddaide ja fylkkagielddaide

Doarjja ruhtada gieldda sámeskuvllaid Snoasas ja Málatvuomis dasa gulli internáhtaiguin. Snoasa skuvla addá oahpahusa lullisámegielas, ja Málatvuomi skuvla fas addá oahpahusa davvisámegillii. Skuvllat váldet sisa ohppiid miehtá riikka. Doarjja galgá maiddái veahkkin gokčat Málatvuomi suohkana sámeskuvlla ohppiid skuvlasáhttogoluid.

6 Bálvalusfálaldat láhččon sámi ássiide

6.1 Sámi giellageavaheaddjit ja vuoigatvuohta gulahallat ieža gillii

6.1.1 Sámelága giellanjuolggadusat

Sámelága § 1-5 deattasta ahte sámegielat ja dárogiella leat dásseárvosaš gielat. Lullisámegiella, julevsámegiella ja davvisámegiella galget leat ovttadássásaččat dárogielain lága kapihtal 3 mearrádusaid vuođul. sámelága giellanjuolggadusat addet sámi geavaheddjiide, dihto oktavuođain ja guovlluin, vuoigatvuođa geavahit sámegiela go sis lea oktavuohta almmolašvuođain. Máŋga mearrádusa gustojit erenoamážit hálddašanguovllu gielddaide, ja eará mearrádusat gustojit fylkkagielddaide ja stáhta eiseválddiide. Sámelága giellanjuolggadusat leat vuolimus njuolggadusat. Buot almmolaš doaimmat leat ávžžuhuvvon vuhtiiváldit sámegielaid geavaheddjiid maiddái olggobealde lága njuolggadusaid.

Jus almmolaš orgána ii čuovo sámelága giellakapihttalaš mearrádusaid, sáhttá son geasa ášši guoská njuolgga, váidit dan orgánii mii lea lagamusat bajábealde dan orgána masa váidda guoská. Stáhtahálddašeaddji lea váiddaásahus go váidda guoská gieldda dahje fylkkagieldda orgánii. Maiddái riikkaviidosaš sámi organisašuvnnain ja riikkaviidosaš almmolaš orgánain mat doaimmahit bargamušaid main lea erenoamáš mearkkašupmi olles sámi álbmogiid dahje osiide das, lea váidinvuoigatvuohta dakkár áššiin. Seammá gusto áššiide mat eai guoskka ovttaskasolbmui erenoamážit.

Gielda- ja guovlodepartemeanta evttohii njukčamánu 24. b. 2023 rievdadusaid sámelága kapihttalii sámegielaid birra proposišuvnnas Prop. 58 L (2022–2023) Endringer i sameloven (endringer i språkregler) rievdadusaid birra sámelágas. Stuorradiggi mearridii njuolggadusaid geassemánu 3. b. 2023 ja dat bohte fápmui ođđajagimánu 1. b. 2024. Láhkaásahusas sámegielaid hálddašanguovllu birra lea mearriduvvon guđet gielddat gullet guđe kategoriijii.

Rievdadusat mearkkašit earret eará ahte sámegielaid hálddašanguovllu gielddat leat juhkkon golmma gieldakategoriijii iešguđet vuoigatvuođadásiiguin. Rievdadusa ulbmil lea vuhtiiváldit hálddašanguovllu iešguđet gielddaid erohusaid ja dárbbuid. Gielddat mat dál gullet hálddašanguvlui, leat juhkkon guovtti kategoriijii alimus vuoigatvuođadásiin; giellaovdánahttingielddat ja giellaealáskahttingielddat. Goalmmát kategoriija, giellamovttiidahttingielddat, galget vuolidit šielmmá vai eanet gielddat háliidit gullat hálddašanguvlui. Giellamovttiidahttingielddat galget fuolahit sámi giella- ja kulturfálaldaga gieldda mánáide, nuoraide ja vuorrasiidda. Viidáseappot mearkkašit rievdadusat earret eará gáibádusa ahte gielddain ja fylkkagielddain galgá leat giellaplánen nannen ja oainnusmahttin dihtii sámegielaid, ja gáibádusa ahte gielddat ja eará almmolaš orgánat mat galget sáhttit vástidit sámegillii, galget árjjalaččat juohkit dieđuid vuoigatvuođa birra geavahit sámegiela go lea oktavuohta sámi giellageavaheddjiiguin. Láhkarievdadusat ledje NAČ 2016: Váibmogiella – Sámegielaide evttohuvvon láhkamearrádusat, doaibmabijut ja ásahusat čuovvuleapmi.

Gielda- ja guovlodepartemeantta mielas lea dehálaš láhčit diliid dasa ahte sámi álbmot beassá váldit oktavuođa guovddáš almmolaš eiseválddiiguin iežas gillii. Departemeanta sáddii miessemánus 2024 gulaskuddamii rievdadusevttohusa láhkaásahussii sámelága giellanjuolggadusaid birra. Evttohus lea lasihit listui eanet riikaviidosaš orgánaid mat leat geatnegasat sámi giellageavaheddjiide vástidit čálalaččat sámegillii.

6.1.2 Dulkon

Stáhta galgá fállat gielalaččat ja kultuvrralaččat heivehuvvon dearvvašvuođa- ja čálgobálvalusaid, vai álbmot beassá geavahit gielas rašis diliin. Láhka almmolaš orgánaid ovddasvástádusa birra geavahit dulkka jna. (dulkonláhka) bođii fápmui ođđajagimánu 1. b. 2022. Láhka galgá veahkkin sihkkarastit riektesihkkarvuođa ja dohkálaš veahki ja bálvalusaid olbmuide geat eai sáhte gulahallat dohkálaččat almmolaš orgánaiguin dulkka haga. Dulkonláhka gáibida ahte almmolaš orgánat galget addit dohkálaš veahki ja bálvalusaid. Láhka addá sierralobi gáibádusas geavahit gelbbolaš dulkka juovlamánu 31. b. 2026 rádjai. Lassin geatnegasvuhtii almmolaš orgánaide geavahit gelbbolaš dulkka, bidjá láhka maiddái gáibádusa dulkii, nu go buori dulkondábi, bealátkeahtesvuođa ja jávohisvuođageaskku. Mánáid ii leat lohpi geavahit dulkan.

Ráđđehus bargá oktilaččat sihkkarastimiin doarvi dulkkaid guoskevaš gielain. Searvadahttin- ja máŋggabealatvuođadirektoráhta (SMDi) lea nationála fágaeiseváldi dulkoma várás almmolaš suorggis. SMDi doaimmaha lagas ovttasbarggu oahppoásahusaiguin mat isket ja gealbudit dulkkaid (OsloMet – stuorragávpotuniversitehta, Vestlandet allaskuvla ja Sámi allaskuvla). SMDi doaimmaha maiddá nationála dulkaregistara. Dat lea rabas registtar mas leat dulkkat iešguđet gelbbolašvuođakategoriijain.

Tolkemonitor SPRÅK nammasaš DjO-prošeavtta ásahii SMDi máŋggajahkásaš indikáhtormihtideapmin almmolaš orgánaid dulkadárbbus. Dasa lassin iská eará oasseprošeakta, Tolkemonitor LOV, man muddui almmolašdoaimmat doahttalit dulkonlága mearrádusaid dulkka geavaheami birra.

Ovddasvástádus gealbudeamis sámegielat dulkkaid sirdui jagi 2022 OsloMetas Sámi allaskuvlii Guovdageainnus. Bargo- ja searvadahttindepartemeantta bušeahtas, kap. 671, poasta 72, lea jagi 2025 juolluduvvon 1,2 miljon ruvnnu sámegieldulkkaid gealbudeapmái. SMDi hálddaša daid ruđaid. Jagi 2024 bušeahttasoahpamušas lasihuvvui rámmajuolludeapmi Sámi allaskuvlii Máhttodepartemeantta bušeahta 7 miljon ruvnnuin nannet doaimma, viiddidit álgooahpahusa ja ásahit dulkaoahpu sámegielas.

6.1.3 Sámi giellateknologiija ja KI

Jus galggaš lihkostuvvat sámegielaid gáhttemiin ja ovddidemiin, de ferte láhčit diliid dasa ahte sámegielat leat mielde teknologalaš ovdáneamis. Sámi giellateknologiijas lea sáhka sihke das ahte sámi giellageavaheddjiin leat reaiddut mat dahket álkibun geavahit sámegiela juohkebeaivválaš giellan, ja ahte sámi čálamearkkaid sáhttá geavahit almmolaš dáhtavuogádagain.

Dat ahte ođđa teknologiija lea olámuttus sámegielat geavaheddjiide, mearkkaša hui ollu sihke sámiid oassálastimii servodagas ja sámegielaid ovdáneapmái. Divvun, UiT Norgga árktalaš universitehtas, lea maŋimus jagiid ovddidan ja almmuhan máŋga giellareaiddu sihke sámegielaide ja eará minoritehtagielaide. Das lea sáhka earret eará grammatihkkaprográmmain, korrekturprográmmain, elektrovnnalaš sátnegirjjiin ja sámi boallobeavdečovdosiin dihtoriid ja mobiilla várás. Divvun lea maiddái ovddidan teavsttas-hállamii-prográmma mii dahká vejolažžan neahttabáikkiide fállat teakstalohkama sámegillii. Gielda- ja guovlodepartemeanta ruhtada Divvuma, ja buot dan reaidduid sáhttá viežžat nuvttá neahtas.

Sámi giellateknologiijaguovddáš – Giellatekno, UiT Norgga árktalaš universitehtas, veahkeha maiddái nannet sámegielaid digitaliserema. Giellatekno ulbmil lea ovddidit vuođđudeaddji analysareaidduid iešguđet sámegielaid várás. Giellatekno lea ovddidan máŋga interaktiiva prográmmaid olbmuide geat háliidit oahppat sámegiela ja lea ovddidan mášenjorgalanprográmma mii jorgala davvisámegielas dárogillii. Prográmma dahká ovdamearkka dihtii álkibun sámi ásahusaide geavahit eanet davvisámegiela bargogiellan, vaikke vel buohkat eai hálddaš sámegiela.

Divvuma ja Giellatekno stuorámus hástalus lea ahte stuorra riikkaidgaskasaš fitnodagain eai leat rabas lavttat, rabas resurssat ja olámuttolaš standárddat. Dat dagaha ahte daid buktagiid maid Divvun ja Giellatekno ovddidit, ii sáhte fállat standárda prográmmagálvun dihtoriidda ja mobiilatelefovnnaide, muhto juohke geavaheaddji ferte dan ieš viežžat neahtas. Dat dahká váddáseabbon sámi giellageavaheddjiide geavahit sámegiela iešguđet digitála lávddiin.

Doppe gos giellateknologiija lea spesialiserejuvvon teknologiija giellagieđahallamii, lea goanstajierbmi govddit suorgi masa gullet mášinoahppan, dáhtaoaidnu, robotihkka ja mearridandoarjja, lassin giellateknologiijii. Goanstajierbmi sáhttá čoavdit ollu hástalusaid maid sámi servodat ferte dustet. Dán suorggi teknologiija ovddideapmi sáhttá nannet sámegielaid ja buoridit beasatlašvuođa resurssaide ja bálvalusaide. Go heiveha dan teknologiija mii lea jo, de lea vejolaš ovddidit reaidduid ja veahkkeneavvuid dakkár surggiin go oahpahusas ja oahpus, dearvvašvuođa- ja fuolahussuorggis ja dulkonbálvalusas, ja sáhttá veahkehit čoavdit sámi giellaresurssaid váiluma.

Goanstajierbmi lea dakkár teknologiija mii lea johtilit ovdáneamen, muhto dál jo gávdnojit resurssat mat čatnasit sámegillii. Sámi AI Lab lea Sámi allaskuvlii gullevaš prošeakta, mii iská mo goanstajierpmi sáhttá ovddidit ja heivehit dusten dihtii sámi servodaga dárbbuid. Prošeakta deattuha erenoamážit dearvvašvuođalágádusa ja geahččala gávnnahit mo KI sáhttá buoridit bálvalusaid sámi buhcciid várás.

Ráđđehus bijai čakčamánus 2024 ovdan Fremtidens digitale Norge: Nasjonal digitaliseringsstrategi 2024–2030 nammasaš dokumeantta boahtteáiggi digitála Norgga. Dehálaš doaibmabidju strategiijas lea nationála infrastruktuvrra ovddideapmi KI várás mii galgá dahkat olahahttin dakkár vuođđomodeallaid mat leat vuođđuduvvon dáru ja sámi gielaide ja servodatdiliide.

Jagi 2025 stáhtabušeahtas lea juolluduvvon oktiibuot 40 miljon ruvnnu nannet goanstajierpmi dárogiela ja sámegiela. Bealli ruđain mannet Nationálagirjerádjui, ja ráđđehus lea addán Nationálagirjerádjui bargamuššan hárjehallat dáru ja sámi giellamodeallaid ja dahkat daid olahahttin.[20] Nationálagirjerádju galgá váldoáššis hárjehallat vuođđomodeallaid maid almmolaš suorggi dahje ealáhuseallima doaimmaheaddjit sáhttet viidáseappot ovddidit dihto bargamušaid čađahit. Mihttomearrin lea ahte giellamodeallat galget leat vuođđun dakkár KI-reaidduide mat leat buorebut heivehuvvon dáža ja sámi bargosajiide, skuvlii ja ohppui. Muhtun erenoamáš áššit čatnasit sámegielaide, ja Kultur- ja dásseárvodepartemeanta áigu konsulteret Sámedikkiin Nationálagirjeráju bargamuša sámi oasi birra. loahppa 20 miljovnna, Máhttodepartemeantta bušeahtas, geavahuvvo ruhtadit modealla rehkenastinhárjehallama, maid gievrarehkenastinfitnodat Sigma2 lea lágidan ja maid Sikt nammasaš máhttosuorggi bálvaluslágideaddji eaiggáduššá. Dat galgá leat mielde ásahit dárbbašlaš teknologalaš infrastruktuvrra goanstajierbmái, vai ealáhuseallin ja almmolaš suorgi sáhttet ovddidit bálvalusaid dárogillii ja sámegillii. Dárogiela ja sámegiela digitála geavaheapmi lea mearrideaddjin dasa ahte daid seailluhit ealli ja servodatguoddi giellan.

Ráđđehus bijai cuoŋománus 2023 ovdan strategiija digitála gelbbolašvuođa ja infrastruktuvrra várás mánáidgárddis ja skuvllas. Strategiijain háliida ráđđehus váikkuhit čielgasat doarjagii gielddaide ja fylkkagielddaide sin barggus ođđa teknologiijaiguin, digitála reaidduiguin oahpahusas ja lassáneami preassa oktavuođas mánáid ja nuoraid persovdnasuodjalussii. Strategiija lea čállon ovttas KS:in. Strategiija váldomihttomearit leat:

Oahppit ovddidit digitála gelbbolašvuođa oahppoplánabuktosa vuođul. Mánáidgárddi digitála geavat váikkuhit mánáid stoahkamii, hutkáivuhtii ja oahppamii mánáidgárddi rámmaplána vuođul.

Mánáidgárde- ja skuvlasuorggi bargiin lea profešuvdnafágalaš digitála gelbbolašvuohta ollašuhttit mánáidgárddi ja skuvlaastoáiggeortnega rámmaplánaid ja skuvlla oahppoplánabuktosa intenšuvnnaid, máhttovuđot lahkonemiin.

Buot mánáin, nuorain ja rávesolbmuin leat fátmmasteaddji, oadjebas ja buorit digitála birrasat mánáidgárddis ja skuvllas.

Digitála geađgejuolgi ja digitála čovdosiid olahahttivuohta lea guoddevaš, buorre kvalitehta ja váikkuha dásseárvosaš mánáidgárde- ja oahpahusfálaldahkii miehtá riikka.

Mánáidgárde- ja skuvlasuorggi digitála bálvalusain ja diehtojuohkinhálddašeamis leat mánát, oahppit, bargit ja váhnemat guovddážis, ja dat ovddiduvvojit oktilis bálvalussan.

Ráđđehus lea bargamin stuorradiggedieđáhusain mánáid ja nuoraid digitála bajásšaddama birra. Stuorradiggedieđáhus oadjebas digitála bajásšaddama birra galgá váikkuhit ollislaš politihkkii suorggis. Dieđáhus galgá geahčadit sihke vejolašvuođaid ja hástalusaid dan digitála árgabeaivvis mas mánát ja nuorat ellet. Jagi 2025 stáhtabušeahtas lea várrejuvvon 7 miljon ruvnnu bargui mánáid ja nuoraid suodjalemiin digitála lávddiin.

ON váldočoahkkin lea mearridan ahte 2022–2032 ON logijahki álgoálbmotgielaid várás – The UN International Decade for Indigenous Languages (IDIL). Norgga eiseválddit vuoruhit IDIL. Logijagi oktavuođas giellateknologiija, digitaliseren ja mánáid ja nuoraid oahpus dehálaš ráđđehussii. Sámediggi ja Gielda- ja guovlodepartemeanta leat ovttas ásahan nationála ovttasbargoforuma IDIL 2022–2032 várás. Forumis leat iešguđet sámi ja eará guoskevaš ásahusat ja organisašuvnnat mielde. Nationála ovttasbargoforum galgá láhčit diliid dasa ahte oktiiordnet IDIL 2022–2032 čalmmusteami áŋgiruššama Norggas. Foruma lea earret eará hábmen nationála doaibmaplána mii doaibma strategalaš rámman bargui sámegielaiguin giellalogijagi áiggi. Doaibmaplána váldovuoruheamit leat teknologiija ja oahpahus. Norggas leat maiddái guokte ovddasteaddji, geaid ráđđehus ja Sámediggi leat nammadan, ADHOC-joavkkus IDIL 2022–2032 oktavuođas, mii bargá digitála inkluderemiin.

6.1.4 Sámedikki mearkkašupmi

Sámedikki miela dárbbašuvvo sierra sámi KI-áŋgiruššan ja áigu bargagoahtit dainna ulbmiliin ahte ovddidit dakkár strategiija. Strategiijabargu čađahuvvo ovttas dálá fágabirrasiiguin, nu go Sámi AI Labiin ja Divvumiin. Sámediggi čujuha dasa ahte sámi KI-reaiddu ovddideapmi lea gáibideaddji ja gáibida sihke olmmošlaš ja ekonomalaš resurssaid.

6.2 Sámi perspektiiva álbmotdearvvašvuođabarggus

Álbmotdearvvašvuođa bargu Norgga galgá maiddái ovddidit buori dearvvašvuođa sámi álbmogis. Dan sajis go ovddidit sierra doaibmabijuid sámi álbmoga várás, lea váldostrategiija ahte sámi perspektiivvat galget buorebut báidnit álbmotdearvvašvuođapolitihka, nu ahte sámi perspektiivvat vuhtiiváldojit. Ráđđehus bijai giđđat 2024 ovdan Dieđ. St. 12 (2023–2024) Sámi giella, kultuvra ja servodateallin – Sámi álbmoga álbmotdearvvašvuohta ja eallindilit, man vuođđun lea dat dovddastus ahte Norgga álbmotdearvvašvuođapolitihkka lea eanaš vuhtiiváldán majoritehta álbmoga. Viidáseappot čujuha dieđáhus dasa ahte dárbbašuvvojit doaibmabijut mat sihkkarastet ahte sámi perspektiivvat vuhtiiváldojit.

Nannen dihtii sámi perspektiivvaid nationála álbmotdearvvašvuođapolitihka ovddideamis lea departemeantta miela dárbu fuolahit sámi ovddastusa iešguđet arenain. Nammaduvvon lea almmolaš lávdegoddi álbmotdearvvašvuođadoaibmabijuid vuoruheapmái mas lea lahttu sámi duogážii, ja ráđđehus lea dieđihan ahte go ásahuvvot álbmotdearvvašvuođapolitihkalaš ráđđi, de das galgá leat sámi ovddastus.

Dearvvašvuođagelbbolašvuohta lea olbmo nákca áddet, árvvoštallat ja geavahit dearvvašvuođadieđuid dasa ahte dahkat máhttovuđot mearrádusaid iežas dearvvašvuođa ektui. Dat guoská mearrádusaide sihke eallindábiid, dearvvašvuođaovddideaddji ja dávdaeastadeaddji doaibmabijuide ja iežas dávdda hálddašeapmái ja dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusa geavaheapmái. Heajos dearvvašvuođagelbbolašvuohta čatnasa heajut dearvvašvuhtii ja iežas dávdda fuonit čuovvuleapmái, alit dávdagávdnoštupmái ja dasa ahte dávjjit gártá buohccevissui. Álbmoga dearvvašvuođagelbbolašvuođa lokten sáhttá váikkuhit buoret eallindábiide, dearvvašvuhtii ja eallinkvalitehtii. Mis váilu máhttu vejolaš erohusain dearvvašvuođagelbbolašvuođas gaskal sámi álbmoga ja Norgga álbmoga muđui. Dattetge orrot leamen erohusat oainnus dearvvašvuhtii ja dávddaide. Jagi 2025 stáhtabušeahtas lea juolluduvvon 25 miljon ruvnnu «ABC for god psykisk helse» nammasaš álbmotdearvvašvuođakampánnjii. Dán kampánnja bokte galget olbmot oažžut máhtu dan birra mo sii sáhttet nannet psyhkalaš dearvvašvuođa ja eastadit psyhkalaš givssiid. Fylkkagielddaid áŋgiruššamii leat ráhkaduvvon njuolggadusat, seammás go Dearvvašvuođadirektoráhta čađaha nationála mediahivvodatkampánnja mii galgá sihke loktet álbmoga máhtu ja doarjut regionála ja báikkálaš áŋgiruššama. «ABC for god psykisk helse» sáhttá heivehit iešguđet ahkejoavkkuide, arenaide ja joavkkuide servodagas. Guoskevaš lea árvvoštallat heivehit ABC-kampánnja buoret psyhkalaš dearvvašvuođa várás, sámi gielaide, kultuvrii ja servodateallimii.

Dearvvašvuođadirektoráhtas lea ovddasvástádus gielddaid álbmotdearvvašvuođabarggu prográmmas ja lagas gulahallan lea leamaš fylkkagielddaiguin. Ollu doaibmabijut mat leat ovddiduvvon prográmma bokte gusket maiddái sámi mánáide ja nuoraide.

Ráđđehus dieđihii stuorradiggedieđáhusas Dieđ. 12 (2023–2024) Sámi giella, kultuvra ja servodateallin – Sámi álbmoga álbmotdearvvašvuohta ja eallin dilit ahte sii áigot árvvoštallat vuhtiiváldima sámi álbmogii álbmotdearvvašvuođalága ođasmahttima oktavuođas. Sii sáddejedje gulaskuddannotáhta golggotmánus 2024, mas earret eará evttohedje ahte stáhta dearvvašvuođaeiseválddit galget atnit ávvira sámi álbmoga erenoamáš álbmotdearvvašvuođahástalusain go dat leat guoskevaš.

Dasa ahte lága bokte mearridit ovddasvástádusa das ahte atnit ávvira sámi álbmoga erenoamáš álbmotdearvvašvuođahástalusain, leat iešguđet oainnut. Ollu gulaskuddancealkámušat dorjot evttohusaid, muhto earát leat kritihkalaččat dasa ahte addit sámi álbmogii ovddu servodaga eará joavkkuid ektui. Sámediggi oaivvildii ahte sátnádeapmi «gos dat lea guoskevaš», lea menddo eahpečielggas dasa ahte gielddat, fylkkagielddat ja stáhta dearvvašvuođaeiseválddit sáhttet čađahit beaktilis doaibmabijuid. Jus galggaš sihkkarastit ahte sámi álbmoga álbmotdearvvašvuođahástalusat fuolahuvvojit doarvái bures ja sihkkarastit beaktilat, ulbmileappo ja eanet konsekveanta áŋgiruššama, bivdá Sámediggi ahte bájuheapmi «gos dat lea guoskevaš» lonuhuvvo dajaldagain «doppe gos lea sámi ássan». Sámediggi oaivvilda ahte dakkár rievdadus livččii mielde sihkkarastimin ahte doaibmabijut hábmejuvvojit ja deivet duohta dárbbuide.

Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeanta áigu 2025 giđa ovddidit láhkaproposišuvnna rievdadusaid birra álbmotdearvvašvuođalágas.

Fylkkaid álbmotdearvvašvuođaiskkadeamit leat dehálaš máhttodoarjjan gielddaide sin visogovvabargui. Dát iskkadeamit leat dehálaččat dasa ahte oažžut ovdan báikkálaš dieđuid dearvvašvuođa ja eallinkvalitehta ja váikkuhanfáktoriid birra. Iskkadeamit dahket vejolažžan oažžut ovdan erohusaid gaskal sámi álbmoga ja álbmoga muđui. Álbmotdearvvašvuođainstituhtta čađaha iskkademiid, Álbmotdearvvašvuođainstituhta ja riikka fylkkagielddaid gaskasaš ovttasbarggus. Hástalussan dál lea ahte iskkadeamit čađahuvvojit eahpejeavddalaččat. Dat ollistit daid iskkademiid maid earret eará SAMINOR ja Ungdata čađahit. Fylkkadearvvašvuođaiskkademiide hábmejuvvon sámi lassemodula mii veahkeha čuvget sin dearvvašvuođa ja eallinkvalitehta geat identifiserejit iežaset sápmelažžan. Duohtavuođa- ja soabadankommišuvnna raporta čujuha daid dáruiduhttinproseassaide mat mearkkašahtti láhkai leat noađuhan sámi álbmoga ja sámi kultuvrra, jáhkkimis dearvvašvuođaváikkuhusaiguin.

Dieđáhusa Dieđ. 12 (2023–2024) Sámi giella, kultuvra ja servodateallin – Sámi álbmoga álbmotdearvvašvuohta ja eallin dilit hábmema oktavuođas čálle Álbmotdearvvašvuođainstituhtta ja UiT Norgga árktalaš universitehta Sámi dearvvašvuođadutkama guovddáš raportta sámi álbmoga dearvvašvuođa birra. Raporta lea okta Álbmotdearvvašvuođaraportta kapihttaliin ja galgá ođasmahttojuvvot jeavddalaččat, boahtte háve 2025 giđa. Raportta sáhttá maid atnit nationála visogovvan sámi álbmoga álbmotdearvvašvuođahástalusain.

6.3 Ahkeheivehuvvon báikkálaš servodagat

Demográfalaš rievdamat eanet vuorrasiiguin, geat ellet guhkit, ja uhcit mánáiguin ja nuoraiguin ja olbmuiguin bargonávccalaš agis, čuhcet garraseappot guovllugielddaide ja rurála guovlluide, ja leat maiddái mihtilmasat sámi álbmogii.

Ráđđehus áigu ásahit ahkeheivehuvvon servodaga mas dilit galget láhččojuvvot dasa ahte vuorrasat sáhttet eallit doaimmalaš eallimiid, hálddašit árgabeaivvi ja searvat servodahkii. Eanebut ja eanebut ellet máŋga jagi penšuvnnain buriid ja doaimmalaš jagiid, ovdalgo dárbbašit viiddes dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid. Álbmotdearvvašvuođadieđáhus deattuha doaimmalaš ja dearvvašlaš boarásmuvvama dearvvašovddideaddji potensiála nannema, ja ovddidit dearvvašvuođa ja eallinkvalitehta olles eallima. Ahkeheivehuvvon servodagain lea maiddái dehálaš deattuhit ahte vuorrasiin leat árvvolaš resurssat ja vásáhusat maid lea dehálaš árvvusatnit ja geavahit. Vuorrasat sáhttet vásihit hehttehusaid ja negatiiva guottuid dasa ahte boarásmuvvat, nu gohčoduvvon ahkeisma, ja bargu galgá maiddái leat mielde vuosttaldeamen dan.

Bo trygt hjemme gohčoduvvon ođastusas oadjebas ruovttus orruma várás lea Ealli báikkálaš servodagat dehálaš áŋgiruššansuorgin ásahit fátmmasteaddji lagasbirrasiid ja láhčit diliid sosiála ja dearvvašvuođaovddideaddji doaimmaide. Program for et aldersvennlig Norge 2030 nammasaš prográmmain ahkeheivehuvvon Norgii galgá jotkojuvvot diehtojuohkin dálá ja boahtte vuorrasiidbuolvvaide man dehálaš lea buorebut plánet iežas boarisvuođa, dan birra ahte nannet mielváikkuheami plánabargui, loktet gielddaid gelbbolašvuođa ahkeheivehuvvon servodatovddideamis ja ovddidit ahkeheivehuvvon čovdosiid ovttasbarggus ja bargoguoibmevuođas iešguđet organisašuvnnaiguin, ealáhusaiguin ja dutkamiin. Earret eará leat čohkkejuvvon ahkeheivehuvvon olgoguovlluid ovdamearkkat, dieđut ahkeheivehuvvon fievrrádusaid birra, kampánnja- ja bagadanmateriála iežas boarisvuođa plánema birra ja dan birra makkár ásodagas lea vuogas boarásmuvvat. Ovttas Frivillighet Norge nammasaš organisašuvnnain lea bargu jođus ovddidemiin vuorrasiid resursan eaktodáhtolaš barggus. Senteret for et aldersvennlig Norge lea Dearvvašvuođadirektoráhtii gullevaš guovddáš mas lea ovddasvástádus prográmmas ja galgá ovddidit barggu gielddaid ja eará doaimmaheddjiid ektui. Guovddáš lea maid čađahan oahpahusa buot riikka vuorrasiidráđiid várás jagi 2024, ja áigu joatkit fálaldaga jagi 2025, nannen dihtii báikkálaš mielváikkuheami ja vuorrasiid váikkuhanvejolašvuođaid ja addit árvalusaid gielddastivrii ja gieldda plánabargui. Jagi 2025 lea guovddáš maiddái ožžon doarjaga nannet vuorrasiid digitála searvadahttima.

Stuorradiggedieđáhusas sámi álbmoga álbmotdearvvašvuođa ja eallindiliid birra boahtá ovdan ahte Senteret for et Aldersvennlig Norge galgá váldit mielde sámi perspektiivva iežaset bargui earret eará ahkeheivehuvvon gielddaiguin ja eaktodáhtolaš bargguin. Guovddáš lea bovden ovttasbargui Sámedikkiin ja Sámedikki vuorrasiidráđiin, ja áigu geahččalit searvvahit guoskevaš gielddaid dan bargui.

Boksa 6.1 Senteret for et aldersvennlig Norge (guovddáš ahkeheivehuvvon Norgga várás)

Senteret for et aldersvennlig Norge lea nationála fága- ja gealboguovddáš mii bargá dan ala ahte ovddidit eanet ahkeheivehuvvon ja guoddevaš servodatovddidemiin miehtá riikka. Dasa gullá ovddasvástádus fuolaheamis sámi ja eará minoritehtaálbmoga.

Ahkeheivehuvvon ovddideami vuođđun leat máilmmi dearvvašvuođaorganisašuvnna rámmat ja čatnasa oadjebas ruovttus orruma ođastussii. Vuođđu buori dearvvašvuhtii biddjo vuosttažettiin dearvvašvuođa- ja fuolahussuorggi olggobealde. Ođastusa vuosttaš áŋgiruššansuorggis lea danne sáhka ovddideamis ealli ja ahkeheivehuvvon báikkálaš servodagaid. Dán áŋgiruššansuorggis lea guovddáš ožžon ovddasvástádusa čađahit jagi 2030 prográmma ahkeheivehuvvon Norgga várás.

Ovttas iešguđet doaimmaheddjiiguin galgá guovddáš veahkehit servodaga nagodit dustet boarásmuvvi álbmoga hástalusaid ja vejolašvuođaid. Guovddáš doaimmaha ahkeheivehuvvon báikkálaš servodagaid fierpmádaga ja guoibmevuođaortnega mii galgá váikkuhit ovttasdoaibmamii ja máhttolonohallamii gaskal almmolaš ja priváhta suorggi, organisašuvdnaeallima ja dutkama.

Bargamuššii gullá maiddái oažžut ovdan man mávssolaš dat lea ahte juohkehaš pláne ieža boarisvuođa vai mii sáhttit orrut ruovttus ja ieža birget nu guhká go vejolaš. Kampánnja planleggelitt.no addá cavgilemiid, ráđiid ja inspirašuvnna ássiide.

Guovddáš ahkeheivehuvvon Norgga várás gullá Dearvvašvuođadirektoráhta álbmotdearvvašvuođadivišuvdnii.

Boksa 6.2 Sámedikki vuorasstrategiija

Sámedikki vuorasstrategiija – Sámi vuorasolbmot lea ráhkaduvvon lagas ovttasbarggus Sámedikki vuorrasiidráđiin. Strategiija deattuha ahte sámi vuorrasat leat dehálaš resursan servodahkii ja ahte sii galget beassat eallit eallimiiddiset dásseárvosaš sápmelažžan ja dásseárvosaš olmmožin. Lassin dasa maid buorit ja heivehuvvon dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusat mearkkašit, deattuhuvvo ahte sámi vuorrasat galget beassat leat árjjalaš oassálastit dan searvevuođas gos sii ásset. Sin attus lea dehálaš servodahkii ja báikkálaš servodahkii, ja addá vuorrasiidda gullevašvuođa ja buoret eallinkvalitehta. Vuorrasiin lea dehálaš rolla seailluheamis sámi historjjá, vásáhusaid ja árbedieđu, ja dilit galget láhččot buolvasearvevuhtii ja máhttogaskkusteapmái.

Strategiija čujuha maiddái dasa ahte sámi giela ja kultuvrra olahahttivuohta vuorrasiidda dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid, kulturfálaldagaid ja astoáiggedoaimmaid oktavuođas lea dehálaš vuorrasiidda. Sámediggi meannudii strategiija juovlamánus 2023 ja áigu dan čuovvulit doaibmaplánain.

Gáldu: Sámediggi

6.4 Buorit dearvvašvuođa- ja sosiálabálvalusat heivehuvvon sámi ássiide

Dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid vuolggasadjin galgá leat dat mii lea dehálaš juohkehažžii ja mo son vásiha iežas dili ja máilmmi su birrasis. Sámiid vuoigatvuođat álgoálbmogin lea deaivvadeamis dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaiguin muddejuvvon nationála lágain ja riikkaidgaskasaš konvenšuvnnain.

Hui mávssolaš lea ahte dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid bargiin lea máhttu sosiála, historjjálaš ja kultuvrralaš beliin main sáhttá lea mearkkašupmi deaivvademiide gaskal sámiid ja bálvalusaid. Girjjálašvuođas geavahuvvo doaba kultuvrralaš oadjebasvuohta mii čujuha buohcci oadjebasvuođadovdui deaivvadeamis bálvalusaiguin, vai sin kultuvra ja eallinmáilbmi dovdájuvvo, mieđihuvvo ja fuolahuvvo oadjebas vugiin.[21]

Sámit geavahit dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid dadjat seamma láhkai go majoritehtaálbmot ge, muhto lea uhcit duhtavaš fálaldagain. Lea uhccán mii geažida dan ahte leat erohusat gaskal sámi álbmoga ja majoritehtaálbmoga go guoská dearvvašvuođadillái ja dávdagávdnoštupmái, muhto muhtun girjjálašvuođain dieđihuvvo ahte sámiin lea eará áddejupmi dearvvašvuođas, dávddas ja dikšumis go majoritehtaálbmogis.[22] Gávdno maiddái girjjálašvuohta mii čujuha dasa ahte sámiin lea eambbo njuolgga giellageavaheapmi ja eanet metaforat go hállet dávdda ja dearvvašvuođa birra. Viidáseappot čujuha dutkan dasa ahte dakkár preferánssat sorjájit hui ollu indiviiddas ja dilálašvuođas. Oktagaslaš heiveheapmi ja báikkálaš čatnaseapmi leat dehálaš doaibmabijut.[23]

Sámi bálvalusvuostáváldit dárbbašit deaivvadit dakkár bálvalusain mas lea gelbbolašvuohta sámi gielas ja kultuvrras. Erenoamážit vuorrasiin sáhttá leat váttis dovddahit iežaset oaiviliid majoritehtagillii, mii lea hui guoskevaš olbmuide geain lea demeansadávda, ja geat dávjá máhccet eatnigiela geavaheapmái. Mađe eanebut boarásmuvvet, dađe eanebut ožžot demeanssa. Ođđasat girjjálašvuođas lea gávnnahuvvon ahte dearvvašvuođa- ja fuolahusásahusaid bargit vásihit ahte fysalaš birrasa ja borramušfálu heiveheapmi nu ahte dat dávista sámi kultuvrra, sáhttá addit dovdán- ja oadjebasvuođadovddu.[24]

Sámedikki vuorrasiidráđđi deattuhii ahte demeansa lea tabuvuloš dávda sámi álbmogis, ja ahte dat lea dávda man oapmahaččat sáhtte čiegadit guhká, ja ahte šielbmá veahki ohcamis almmolašvuođas lea allat.

Duohtavuođa- ja soabadankommišuvdna čujuha dárbui loktet dearvvašvuođabargiid kulturgealbbu, ja deattuha dan mearkkašumi bálvalusaid kvalitehtii. Kommišuvdna čujuha ahte ferte systemáhtalaččat áŋgiruššat fuolahan dihtii ahte bálvalusat šaddet eanet fátmmasteaddjin ja heivehuvvon kultuvrralaš dárbbuide. Kommišuvdna čujuha maiddái dasa ahte sámit leat vásihan vealaheami ja molsašuddi vejolašvuođa fidnet dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid, mii lea vuolggahan eahpeluohttámuša dearvvašvuođalágádussii ja uhcit bálvalusgeavaheami. Kommišuvdna evttohan nannet dearvvašvuođabargiide oahpahusa sámi kultuvrras ja gielas sihkkarastin dihtii buoret gulahallama ja áddejumi. Viidáseappot evttohuvvo ásahit eanet dearvvašvuođabálvalusaid guoskevaš guovlluin gos ásset ollu sápmelaččat. Dasa sáhttá gullat mobiila dearvvašvuođabálvalusaid ja teknologiija geavaheapmi vai sáhttá fállat gáidduskonsultašuvnnaid olbmuide geat ásset boaittobeliin. Kommišuvdna oaivvilda dan sáhttá doarjut eanet ovttasbargguin báikkálaš doaimmaheddjiiguin. Evttohusat galggašedje uhcidit eastagiid maid sámi álbmot deaivvašii go sii ohcet dearvvašvuođaveahki.

Jus bálvalusat galggašedje deaivvadit sámi álbmogiin heivehuvvon bálvalusaiguin main lea buorre kvalitehta, gáibiduvvo máhttu ja gelbbolašvuohta sámi gielas, kultuvrras ja servodatdiliin. Danne áigu ráđđehus joatkit ovddideami ja gealbudeami daid surggiin mat leat dehálaččat sámi álbmogii.

Boksa 6.3 Nationála dearvvašvuođa- ja ovttasdoaibmanplána

Nationála dearvvašvuođa- ja ovttasdoaibmanplánas (Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeanta 2024) nanne ráđđehus ahte dearvvašvuođa- ja fuolahuspolitihkas lea sáhka ásaheamis dearvvašvuođaovddideaddji servodaga, eastadeamis dávdda ja sihkkarastimis lávdaduvvon dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusa mii addá buriid, oadjebas ja dásseárvosaš bálvalusaid buohkaide miehtá riikka. Dásseárvosaš dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusat mearkkaša ahte bálvalusain galgá leat seamma buorre kvalitehta ja dat galget leat olámuttus ja heivehuvvon juohkehačča dárbui beroškeahttá čearddalašvuođas, ássanbáikkis jna.

Boksa 6.4 Oadjebas orrun ruovttus

Dieđáhusas Meld. St. 24 (2022–2023) Fellesskap og meistring – Bu trygt heime ovdanbidjá ráđđehus ollislaš áŋgiruššama ahkeheivehuvvon servodaga várás mas lea rabasvuohta, oadjebasvuohta ja searvevuohta. Oadjebas orrun ruovttus-ođastus galgá váikkuhit ahkeheivehuvvon servodagaide, buoret ollislašvuhtii vuorrasiidpolitihkas ja buoret dearvvašvuođaveahkkái vuorrasiidda Norggas. Bajimuš mihttomearrin lea ahte vuorrasat galget sáhttit orrut oadjebasat ruovttus ja ahte dárbu dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaide maŋiduvvo, buoret plánema, eastadeami ja ulbmileappo bálvalusaid bokte. Ođastusbarggus lea leamaš dehálaš atnit erenoamáš ávvira das mo mii fuolahit iežamet erenoamáš ovddasvástádusa álgoálbmogis ođastusa čađaheamis.

6.4.1 Gealbudeapmi ja ovddideapmi

Ráđđehus háliida ahte sámi álbmot galgá oažžut dásseárvosaš bálvalusaid main lea buorre kvalitehta ja heivehuvvon ovttaskasolbmui. Danne lea ráđđehus máŋggaid jagiid áŋgiruššan dutkamiin, ovddidemiin, gielain ja kulturgealbbuin bálvalusas. Ráđđehus áigu joatkit dán barggu.

6.4.1.1 Sámi dearvvašvuođadutkama guovddáš ja SAMINOR

Sámi dearvvašvuođadutkama guovddáš lea UiT Norgga árktalaš universitehta Servodatmedisiinnalaš instituhta vuollásaš iehčanas guovddáš. Guovddáš lea mielde ovddideamen dásseárvosaš ja máhttovuđot dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid sámi álbmogii dearvvašvuođa- ja eallindilledutkamiin. Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartemeanta veahkeha guovddáža vuođđoruhtademiin.

Sámi dearvvašvuođadutkama guovddáš lea čađahan máŋga stuorra álbmotiskkadeami gielddain main lea sámi álbmot jagiid 2003–2004 ja 2012–2014, gohčoduvvon SAMINOR 1 ja 2. Dutkamat leat almmostahttán máŋga dearvvašvuođahástalusa sámi álbmogis. Boahtte iskkadeapmi SAMINOR 3, álggahuvvui jagi 2023 ja galgá plána mielde loahpahuvvot jagi 2025. Davvi-, julev- ja lullisámi guovllut leat mielde dutkamis.

SAMINOR 1 ja 2 leat addán eanet máhtu sámi ja davvinorgalaš álbmoga álbmotdearvvašvuođa birra, muhto lea seammás čuoččáldahttán ođđa máhttodárbbuid. Dasa lassin lea dárbu čuovvut álbmotdearvvašvuođaprofiilla áiggi vuollái. SAMINOR bokte oažžut maiddái máhtu kvena/norggasuopmelaš álbmoga birra.

SAMINOR 3 dáhtačohkken dáhpáhuvvá sihke jearahallamiid bokte ja stuorra dearvvašvuođa- ja eallindilleiskkadeami bokte gažaldatskoviiguin ja klinihkalaš mihtidemiiguin. SAMINOR 3 oassálastiid lohku lea mealgat stuorát go dan guovtti ovddit iskkadeamis. Sámi dearvvašvuođadutkama guovddáža dutkan ja dieđut SAMINOR 3 álbmotiskkadeamis leat dehálaččat dán suorggi máhttoovddideapmái. Oktiibuot lea juolluduvvon lagabui 92,5 miljon ruvnnu stáhtabušeahtas áigodagas 2023–2025 SAMINOR 3 čađaheapmái.

6.4.1.2 Buhcciidsiiddaid ja ruovttubálvalusaid ovdánahttinguovddáš

Nannen dihtii dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid miehtá riikka lea ásahuvvon buhcciidsiiddaid ja ruovttubálvalusaid ovdánahttinguovddáš juohke fylkii, maŋŋá ovddeš fylkkajuogadeami.

Guovddážat galget váikkuhit fága- ja gealboovddideapmái ja ođđa máhtu, ođđa čovdosiid ja nationála láidestusaid lávdadeapmái. Okta gielda juohke fylkkas lea lágideaddjigielda buhcciidsiidda ja ruovttubálvalusaid ovdánahttinguovddážii. Guovddážat galget váikkuhit ovddideapmái nationála áŋgiruššansurggiin, báikkálaš dárbbuid vuođul. Ovdánahttinguovddáža olahusjoavkun leat gieldda dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid jođiheaddjit ja eará bargit iežas fylkkas, vuosttažettiin buhcciidsiiddain ja ruovttuvuđot bálvalusain. Ovdánahttinguovddážiin galgá leat govda fágalaš perspektiiva ja bálvalusat buot buhcciid- ja geavaheaddjijoavkkuide, nu go olbmot somáhtalaš ja psyhkalaš dávddaiguin, gárrenávnnassorjjasvuođain dahje doaibmavádjitvuođain.

Kárášjoga gielda lea jagi 2018 rájes leamaš lágideaddjigieldan Buhcciidsiiddaid ja ruovttuobálvalusaid ovdánahttinguovddážii (BRO) sámi álbmoga várás Finnmárkkus. Guovddáža ulbmil lea láhčit diliid dásseárvosaš dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid sámi álbmogii sihke báikkálaš, regionála ja nationála dásis. Ovdánahttinguovddáš galgá erenoamážit leat mielde ovddideamen bálvalusaid buhcciidsiiddaide ja ruovttuvuđot fuolahussii sámi álbmoga várás Finnmárkkus.

6.4.1.3 Gieldda dearvvašeallin-, oahppan- ja hálddašanfálaldat

Dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusa oahppan- ja hálddašandoaibma dáhpáhuvvá sihke buhcciidsiiddain ja gielddain masa gullá oktagaslaš ja joavkovuđot diehtojuohkin, bagadeapmi, oahpahus, gálggaid hárjehallan ja vásáhusjuogadeapmi. Dat doaibma dáhpáhuvvá sihke dan jotkkolaš oktavuođas mii geavaheddjiin, buhcciin ja oapmahaččain lea dearvvašvuođabargiiguin, ja sierra fálaldagaid ja lágášbarggu bokte.

Oahppan- ja hálddašandoibmii gullá maiddái bargu eallindábiiguin, ja gieldda dearvvašeallinguovddážiid fálaldat lea oassi gieldda dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid oahppan- ja hálddašandoaimmas. Dakkár fálaldagat sáhttet buoridit juohkehačča álbmotdearvvašvuođa ja iešhálddašeami. Oahppan- ja hálddašanfálaldaga láhčin sámi ássiide ja ássiide sisafárrenduogážiin lea dál váilevaš. Dehálaš lea ahte dieđut heivehuvvojit ja ahte giella, kultuvra ja dearvvašvuođagealbu vuhtiiváldo fálaldagaid hábmema oktavuođas. Dearvvašvuođadirektoráhta lea ođasmahttimin nationála ráđiid ja rávvagiid oahppan- ja hálddašandoaimma birra mat plána mielde galget almmuhuvvot jagi 2025 mielde.

Boksa 6.5 Álbmoga dearvvašvuođagelbbolašvuohta

Helse Sør-Øst RHF lea ožžon bargamuššan nannet buhcciid ja oapmahaččaid dearvvašvuođagelbbolašvuođa ja searvadahttima ođđa áŋgiruššansuorgin 2040 regionála ovddidanplánas. Helse Sør-Øst áigu vuoruhit:

árjjalaš buhcciid- ja oapmahašmielváikkuheami

nannet buhcciid- ja oapmahašoahpaheami kvalitehta ja uhcidit sávakeahtes molsašuddama das

nannet buhcciid ja oapmahaččaid ovttasválljemiid kvalitehta ja viidodaga buot agiin

nannet dearvvašvuođabargiid gelbbolašvuođa dearvvašvuođagulahallamis

loktet dearvvašvuođabargiid gelbbolašvuođa sámi gielas ja kulturáddejumis

loktet kvalitehta dearvvašvuođaveahkis olbmuide geain lea sisafárrejeaddjiduogáš

heivehit diehtojuohkima buhcciide ja oapmahaččaide buot agiin doppe gos sii leat, goas sii dan dárbbašit

6.4.1.4 Sámi Klinihkka

Sámi Klinihkka fállá spesialistadearvvašvuođabálvalusaid somáhtalaš ja psyhkalaš dearvvašvuođas, gárrendiliin ja sorjjasvuođagillámušain, ja lea gielalaččat ja kultuvrralaččat heivehuvvon sámi álbmogii. Klinihkkii gullet Spesialistadoavtterguovddáš ja Sámi našuvnnalaš gealbobálvalus – psyhkalaš dearvvašvuođasuddjen ja gárrendilledikšu (SÁNAG). SÁNAG lea organiserejuvvon guhttan klinihkalaš ovttadahkan ja das lea nationála joavku mii galgá leat mielde ovddideamen dásseárvosaš ja kulturheivehuvvon dikšofálaldaga sámiide miehtá riikka.

SÁNAG lea ásahan vuosttašlávkefálaldaga psyhkalaš dearvvašvuođas. Vuosttašlávkefálaldat lea nuvttá, ja SÁNAG:in sáhttá váldit njuolgga oktavuođa. Ságastallanfálaldat lea kultur- ja giellaheivehuvvon.

Oassin doibmii lea ásahuvvo geriatriijalaš joavku, mas lea ohcandoaibma sámegiela hálddašangielddaid ektui, mii oktiivástida nationála dearvvašvuođa- ja buohcceviessoplánain (2016–2019). Joavku galgá earret eará čielggadit kognitiiva váilli ja demeanssa sámi buhcciin.

6.4.1.5 Erenoamážit olbmuid birra geain lea demeansa

Ráđđehus áigu loktet daid dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusa bargiid gelbbolašvuođa geain lea oktavuohta sápmelaččaiguin geat leat oažžumin demeanssa. Demeansaplánas 2020 lea hábmejuvvon sierra diehtojuohkinávdnasat sámi álbmoga várás, earret eará Demensomsorgens ABC bokte. Ulbmilin lea ahte sápmelaččat galget oažžut dieđu iežaset gillii.

Dearvvašvuođadirektoráhta Nasjonal faglig retningslinje for demens nammasaš nationála fágalaš njuolggadusain demeanssa váráš nannejuvvo ahte dearvvašvuođaásahusat galget láhčit diliid dasa ahte dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusat váldet vuhtii divššohasa iežas perspektiivva. Dakkár fuolahusas lea vuosttažettiin sáhka geahččat olbmo áidnalunddot indiviidan ja váldit vuhtii oktagaslaš dárbbuid, sávaldagaid, oainnuid, dábiid, duogáža, eallinhistorjjá ja kultuvrralaš referánsarámma. Dat guoská maiddái buhcciid ja geavaheddjiid sámi gullevašvuhtii.

Stuorra oasis sámi vuorrasiin lea sámegiella vuosttašgiellan. Seammás lea nu ahte stuorra oassi sin mánáin ja maŋisbohttiin eai hálddaš sámegiela. Dat sáhttá leat hástaleaddji sihke oapmahaččaide ja bálvalusaide. Nannen ja ovddidan dihtii sámi kultuvrra, giela ja servodateallima lea Sámedikkis ovttasbargošiehtadusat máŋgga gávpotgielddain main lea stuorát sámi álbmot. Šiehtadusat gusket earret eará kultuvrii, skuvlii ja dearvvašvuhtii, ja lea dehálaš doaibmabidjun dasa ahte loktet sámepolitihkalaš áššiid áššelistui. Gielddat ja fylkkagielddat maiguin Sámedikkis leat ovttasbargošiehtadusat sáhttet dasto ohcat doarjaga regiovdnaovddidanprošeavttaide Sámedikki iežas doarjjaortnegiin. Ráđđehus ávžžuha gielddaid main lea stuorát sámi álbmot, váldit atnui ovttasbargošiehtadusaid Sámedikkiin.

Boksa 6.6 Oahppan- ja fuolahusvuđot bálvalusat – Duoddarii

Duoddarii-fálaldat lea ásahuvvon stuorra osiin sámi boazoguohtunguovllus. Duoddarii lea jurddašuvvon máŋga iešguđet geavaheaddjijovkui. Okta geavaheaddjijoavkkuin leat olbmot geat árrat leat ožžon demeanssa. Duoddara bokte ožžot dál olbmot geat árrat leat ožžon demeanssa fálaldaga mii váikkuha fysalaš doaibmamii, sosiála searvevuhtii, iešguđet doaimmaide ja vel gullevašvuhtii ge iežas sámi duogážii. Dán fálaldaga bokte addo áidnalunddot vejolašvuohta beassat boazodollui, geavahit giela, máistit árbevirolaš biepmu ja fas beassat vásihit boazodoalloeallima. Ráđđehus áigu joatkit Duoddara oainnusmahttima ja ovddideami guoskevaš bálvalusfálaldahkan demeansafuolahusa ja eará geavaheaddjijoavkkuid várás.

Jagi 2024 evaluerejuvvui ortnet. Evaluerema váldocealkka lea ahte Duoddarii lea bures organiserejuvvon ja servodatávkkálaš prográmma ásahan dihtii lassedietnasa berošteaddji boazodoallobearrašiidda oahppan- ja fuolahusvuđot bálvalusaid ovddideami ja vuovdima bokte.

Govus 6.1 Annfinn goađis – Duoddarii-fálaldat Nordlánddas.

Govva: Ingrid Roaldsen/Nordlándda stáhtahálddašeaddji

6.4.1.6 Gealbudeapmi spesialistadearvvašvuođabálvalusas

Eaktun dásseárvosaš- ja fuolahusbálvalusaide sámi álbmoga várás lea ahte gávdnojit buorit ja olámuttolaš dulkonbálvalusat. Nationála dearvvašvuođa- ja ovttasdoaibmanplánas daddji ahte dearvvašvuođabargiid gelbbolašvuohta sámi gielas ja kulturáddejumis galgá loktejuvvot. Regionála dearvvašvuođafitnodagaid bargu Spesialistadearvvašvuođabálvalusat sámi álbmogii nammasaš strategiijadokumeanttain sihkkarastá spesialistadearvvašvuođabálvalusa kvalitehta ja gelbbolašvuođa ovddideami sámi gielas ja kultuvrras. Strategiijadokumeantta čuovvuleapmin leat dat njeallje regionála dearvvašvuođafitnodaga čállán oktasaš raportta Spesialistadearvvašvuođabálvalusat sámi álbmogii regiovnnaid gaskasaš raporta 2023–2027 oktan regionála doaibmabidjoplánaiguin mat galget čuovvuluvvot regionála dearvvašvuođafitnodagain. Doaibmabijut lokten dihtii máhtu sámi gielas ja kultuvrras leat guovddážis dáid doaibmabidjoplánain.

Boksa 6.7 Dearvvašvuođagelbbolašvuohta Helse Sør-Øst regionála ovddidanplánas

Helse Sør-Øst RHF ođđa áŋgiruššansuorgi jagi 2040 rádjai regionála ovddidanplánas lea nannet buhcciid dearvvašvuođagelbbolašvuođa ja involverema. Dat adno eaktun dasa ahte lihkostuvvat plána eará áŋgiruššamiiguin. Helse Sør-Øst áigu vuoruhit:

árjjalaš buhcciid- ja oapmahašmielváikkuheapmi

nannet kvalitehta ja uhcidit sávakeahtes molsašuvvamiid buhcciid- ja oapmahašoahpaheamis

nannet kvalitehta ja viidodaga ovttas válljemis buhcciiguin ja oapmahaččaiguin buot agiin

nannet dearvvašvuođabargiid gelbbolašvuođa dearvvašvuođagulahallamis

loktet dearvvašvuođabargiid gelbbolašvuođa sámi gielas ja kulturáddejumis

loktet kvalitehta dearvvašvuođaveahkis olbmuide geain lea sisafárrejeaddji duogáš

heivehit diehtojuohkima buhcciide ja oapmahaččaide buot agiin doppe gos sii leat, goas sii dan dárbbašit

Gáldu: Regionála ovddidanplána 2040 – Helse Sør-Øst RHF (helse-sorost.no)

6.4.1.7 Fágaovddideapmi ja gealbudeapmi fuolahusbálvalusas sámi geavaheddjiide

Dearvvašvuođadirektoráhta hálddaša doarjjaortnega Fágaovddideapmi ja gealbudeapmi fuolahusbálvalusas sámi geavaheddjiide. Doarjjaortnega jagi 2025 bušeahttarámma lea 1,4 miljon ruvnnu. Doarjaga olahusjoavkun leat dálá fágabirrasat main lea gelbbolašvuohta sámi gielas ja kultuvrras. Doarjjaoažžut sáhttet leat gieldda, fylkkagielddat, eaktodáhtolaš ja ideála organisašuvnnat ja fitnodagat. Doarjjaortnega ulbmil lea váikkuhit bálvalusaid huksemiid, implementeremii ja kvalitehta nannemii. Doaibmabijut galget heivehuvvot guovlluide gos ássiin lea sihke lulli-, davvi- ja julevsámi giella ja kultuvra. Doarjja galgá veahkehit háhkat, initieret ja gilvit máhtu daid sámi ássiid dárbbuid birra geat ožžot gieldda dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid, ja mo daid dárbbuid buoremusat sáhttá duhtadit, gilvit máhtu sámi álbmoga, álgoálbmogin, vuoigatvuođaid birra dásseárvosaš dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaide, leat mielde daid bargiid gelbbolašvuođa geat addet gieldda dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid sámi geavaheddjiide ja ovddidit ovttasbarggu ja vásáhuslonohallama guoskevaš aktevrraiguin. Ráđđehus áigu joatkit diehtojuohkimiin ja máhttogaskkustemiin.

Dearvvašvuođadirektoráhta juolludii doarjaga njealji ohccái jagi 2024.

Boksa 6.8 E-oahppanportála – sámi kulturgelbbolašvuohta

SÁNAG lea ovddidan sierra e-oahppanportála dearvvašvuođa- ja fuolahusbargiid várás. Portála ulbmil lea loktet kulturáddejumi barggus sámi buhcciiguin ja geavaheddjiiguin. E-oahppankurssaid olahusjoavkun leat dearvvašvuođa- ja fuolahusbargit ja eará fágajoavkkut mat barge sámi joavkkuiguin ja eará minoritehtaiguin.

E-oahppanportálas leat dál 3 e-oahppankurssa:

Sámi kulturáddejupmi: Kurssas oaččut oppalaš ja vuođđudeaddji máhtu sámi diliin, buhcciidvuoigatvuođain, dáruiduhttimis, kulturáddejumis, dávddaid sivas ja čilgemis. Dát lea SÁNAG vuosttaš ja stuorámus e-oahppankursa oktiibuot čieža modulain.

Lullisámi dilit ja dearvvašvuohta: Kursa lea «Sámi kulturáddejumi» joatkkan ja addá kursaoassálastiide vuđolaš máhtu lullisámi historjjás, servodatdiliin ja mo dat čatnasa dearvvašvuhtii ja buhcciidčoahkkimiidda. Kurssa lea Snåasen tjïelte ovddidan ja lea ovttas SÁNAG:in bidjan dan dán portálii.

Váhnenjearahallamat bearraša kultuvrra ja konteavstta birra: Dás ožžot oassálastit vuđolaš máhtu, oahpahusa ja áddejumi das maid buhcciid kultuvra sáhttá mearkkašit dávdda čilgemii ja gieđahallamii, čilget čuolmmaid ja mo válljet veahki ohcat. Jearahallamat leat viidáseappot ovddiduvvon riikkaidgaskasaš diagnosavuogádaga DSM-V Kultursátnádanjearahallamis (KFI). Dat lea heivehuvvon sámi bearrašiidda, muhto dan sáhttá maid geavahit čielggadanreaidun eará minoritehtaid várás. Dan leat Sámi nášuvnnalaš gealbobálvalus – psyhkalaš dearvvašvuođasuddjen ja gárrendilledikšun (SÁNAG), Sámi klinihkka ja Finnmárkku buohcceviessu HF ovddidan ja almmuhan.

Gáldu: https://www.esanks.no/mod/page/view.php?id=71&forceview=1

6.4.2 Sámedikki mearkkašupmi

Sámediggi lea máŋgga oktavuođas čujuhan dasa ahte sámi ieš- ja mieldemearrideapmi dearvvašvuođabálvalusaid plánemis, hábmemis ja organiseremis sámi buhcciide ii fuolahuvvo doarvái bures.

Dokumeanttas NOU 2023: 8 Fellesskapets sykehus – Styring, finansiering, samhandling og ledelse, mii geigejuvvui Dearvvašvuođa- ja fuolahusdepartementii njukčamánus 2023, rávvejuvvo viidáseappot čielggadit mo sáhttá sihkkarastit Sámi klinihkkii mielmearrideami. Sámediggi oaivvilda ahte Sámi klinihka ferte sirdit njuolgga Davvi Dearvvašvuođa vuollásažžan sierra dearvvašvuođafitnodahkan sierra stivrrain ja sierra bušeahtain. Sámediggi oaivvilda maiddái ahte Sámi klinihkka ferte oažžut nationála doaimma sihkkarastin dihtii sámi ieš- ja mielmearrideami.[25] Sámediggi vuordá ahte ráđđehus dan čuovvula.

6.5 Bargo- ja čálgohálddašeami deaivvadeapmi sámi geavaheddjiiguin

Bargo- ja čálgohálddašeapmái (Nav) gullet Bargo- ja čálgoetáhta ja dat oasit gieldda sosiála bálvalusain mat leat oktasaš báikkálaš kantuvrrain. Gielddas lea ovddasvástádus máŋgga bargamušas maid Nav-kantuvra doaimmaha, nu go ekonomalaš sosiálaveahki ja gealbudanprográmma, gč. sosiálabálvaluslága máinnašupmi kapihttalis 4.3.

Stáhta Bargo- ja čálgoetáhta lágida muhtun čovdosiid main sáhttá leat mearkkašupmi dasa ahte vásihit go sámit ahte sii ožžot buriid ja dásseárvosaš bálvalusaid gielddas. Dás lea guoskevaš namuhit Nava riikkaviidosaš telefonbálvalusa davvisámegillii mii earret eará fállá bagadusa Nav-kantruvrra gieldda bálvalusaid birra. Dat lea mielde veahkeheamen gielddaid addit buriid ja dásseárvosaš bálvalusfálaldagaid sámi ássiide, ja mas almmolašvuohta geavaha doaibmanvejolašvuođa ja heiveha iežas deaivvadeapmái ovttaskasolbmuiguin. Dieđáhusas Dieđ. St. 12 (2023–2024) Sámi giella, kultuvra ja servodateallin – Sámi álbmoga álbmotdearvvašvuohta ja eallindilit muitaluvvui ahte dát telefovdna ásahuvvui geahččalanprošeaktan. Bálvalus lea ásahuvvon bistevažžan jagi 2024 giđa rájes.

Bargo- ja čálgoetáhtas ja gielddas galget leat oktasaš kantuvrrat mat bálvalit buot riikka gielddaid. Sámegielaid dálá hálddašanguovllus lea sámegiella jo ásahuvvon gieldda hálddašeami giellan. Dat guoská erenoamážit davvisámegillii, ja eanet uhcit lullisámegillii ja julevsámegillii.

Njukčamánu 8. b. 2024 rahppui Nav Ávjovárri almmolaččat. Nav Ávjovárri lea verddegieldaovttasbargu gaskal Guovdageainnu ja Kárášjoga, mas davvisámegiella lea bargogiellan. Verddegieldaovttasbargu mearkkaša ahte Nav Guovdageaidnu ja Nav Kárášjohka organiserejuvvojit oktan kantuvran, muhto guvttiin sajádagain. Okta ulbmiliin dáinna ovttasbargguin lea sihkkarastit dásseárvosaš bálvalusaid ovddideami sámi geavaheddjiide dakko bokte ahte fuolahit ja háhkat sámi giella- ja kulturgelbbolašvuođa kantuvrraide. Nav Ájovári davvisámegielat bargit dat bálvalit riikkaviidosaš davvisámegiela telefonbálvalusa.

6.6 Bargu veahkaválddi ja illastemiid vuostá

6.6.1 Heahteguovddášfálaldat láhččon sámi álbmogii

Heahteguovddášlága vuođul leat buot gielddat geatnegasat addit heahteguovddášfálaldaga nissoniidda, albmáide ja mánáide geat gillájit veahkaválddi dahje veahkaváldeáitagiid lagas gaskavuođain. Gielddat galget maid fuolahit buori kvalitehta bálvalusas, earret eará dainna lágiin ahte bargiin lea gelbbolašvuohta fuolahit geavaheddjiid erenoamáš dárbbuid, gč. § 2 njealját lađđasa, ahte fálaldat lea oktagaslaččat láhččon, gč. § 3 ja ahte geavaheaddjit besset geavahit dulkka, gč. § 3 goalmmát lađđasa.

Heahteguovddážat leat heajut láhččon sámi álbmogii. Jagi 2023 heahteguovddášstatistihkka čájeha ahte 11 guovddážis 43 guovddážis lea gelbbolašvuohta sámi gillájeddjiid birra. Uhccán dieđut heahteguovddášfálaldaga birra gávdnojit sámegielaide. Vaikke vel ollu sámi geavaheaddjit áddejit dárogiela, de lea dehálaš dovddahit ahte heahteguovddážat deaivvadit sápmelaččaiguin áddejumiin sin sámi duogáža ja kultuvrra ektui.

Maiddái leat leamaš hástalusat heahteguovddášfálaldagain Sis-Finnmárkkus maŋŋágo sámi heahte- ja inseastaguovddáš Kárášjogas giddejuvvui jagi 2019. Mánáid-, nuoraid- ja bearašdirektoráhta (Bufdir) lea juolludan oktiibuot badjel 2,1 miljon ruvnnu doarjjan Kárášjoga gildii dainna ulbmiliin ahte ođđasis ásahit heahteguovddášfálaldaga regiovdnii. Dainna lea Bufdir láhčán diliid dasa ahte guoskevaš gielddat sáhttet ovddidit čovdosiid mat leat heivehuvvon báikkálaš diliide. Kárášjoga gielda ja Álttá suohkan leat jagi 2024 soahpan ahte Kárášjoga gielddas sáhttá leat satelihttačoavddus Álttá heahteguovddáža oktavuođas. Báikkálaš heahteguovddášfálaldat Kárášjogas galgá fállat beaiveságastallamiid Kárášjogas ja daid Álttá heahteguovddáža ássiide geat háliidit háleštit sámegielagiin. Kárášjoga ássit sáhttet geavahit Álttá heahteguovddáža ássanfálaldaga.

Mánáid-, nuoraid- ja bearašdirektoráhta lea addán regionála resursaguovddážiidda veahkaválddi, traumáhtalaš streassa ja iešsorbmeneastadeami birra (RVTS) bargamuššan váikkuhit gelbbolašvuođa loktemii nannen dihtii heahteguovddášfálaldaga erenoamáš rašis joavkkuide ja sámi álbmogii.

Dan áirrasevttohusa meannudeami oktavuođas ahte ásahit nannejuvvon, dásseárvosaš, birrajagi rabas ja birrajándor heahteguovddášfálaldaga miehtá riikka, gč. Dok. 8: 135 S (2021–2022) ja Innst. 339 S (2021–2022) lea Stuorradiggi miessemánu 30. b. 2022 dahkan mearrádusa 592:

Stuorradiggi bivdá ráđđehusa fuolahit ahte heahteguovddášfálaldat sámi álgoálbmogii buoriduvvo, ja dieđihit Stuorradiggái heivvolaš vuogi mielde.

Gulaskuddannotáhtas mas evttohuvvo rievdadit heahteguovddášlága lea Mánáid- ja bearašdepartemeanta evttohan lága bokte mearridit ahte sámi álbmoga erenoamáš vuoigatvuođa galget fuolahuvvot heahteguovddášfálaldagas. Mearrádusa áigumuš ii leat addit ođđa vuoigatvuođaid sámi veahkaváldegillájeddjiide, muhto čielggasmahttit gielddaid ovddasvástádusa addimis oktagaslaččat heivehuvvon fálaldaga sámiide. Mearrádus čujuha dasa ahte sámiin lea vuoigatvuohta dásseárvosaš almmolaš bálvalusaide. Dat mearkkaša ahte almmolaš bálvalusaid ferte láhčit ja heivehit sámiid dárbbuide. Mánáid- ja bearašdepartemeanta árvvoštallá ahte mearrádus fuomášuhtášii sámiid heahteguovddášfálaldaga geavaheaddjin, ja nu dat attášii buoret fálaldaga sámi nissoniidda, albmáide ja mánáide geat gillájit veahkaválddi lagas gaskavuođain. Dat guorrasa sihke nationála lágaide ja riikkaidgaskasaš konvenšuvnnaide. Mánáid- ja bearašdepartemeanta čuovvula sierra proposišuvnnain jagi 2025 giđa. Konsultašuvnnat leat čađahuvvon Sámedikkiin heahteguovddášlága rievdadeami birra.

Boksa 6.9 Doarjja veahkaválddi ja illastemiid vuostá

Mánáid-, nuoraid- ja bearašdirektoráhta hálddaša doarjjaortnega Doarjagat doaibmabijuide veahkaválddi ja illastemiid vuostá. Ortnega ulbmil lea eastadit veahkaválddi ja illastemiid lagas gaskavuođain ja nannet daid mánáid ja nuoraid hálddašangálggaid ja eallinkvalitehta geat gillájit dahje leat gillán veahkaválddi dahje seksuála illastemiid. Heahteguovddážat sáhttet ohcat ruđaid dasa ahte viidáseappot ovddidit fálaldaga erenoamáš rašis joavkkuide, nu go veahkaválddigillájeddjiide geat rahčet gárrendiliin, duođalaš psyhkalaš gillámušaiguin dahje doaibmavádjitvuođain, ja heahteguovddášfálaldaga ovddideapmái/láhčimii sámi álbmogii. Máŋga heahteguovddášfálaldaga leat ohcan doarjjaruđaid mat galget váikkuhit buoret láhččon fálaldagaide, earret eará diehtojuohkinávdnasiid jorgaleapmái iešguđet sámegielaide.

Jagi 2024 lea Álttá heahte- ja inseastaguovddáš ožžon 700 000 ruvnnu sámi heahteguovddášfálaldaga implementeremii. Áhkánjárgga ja birrasa heahteguovddáš lea ožžon 100 000 ruvnnu ovddidit ja gealbudit heahteguovddášfálaldaga sámi álbmogii. Jagi 2023 oaččui Kárášjoga gielda 810 000 ruvnnu ásahit ja ovddidit heahteguovddášfálaldaga heivehuvvon sámi álbmogii.

6.6.2 TryggEst

Ráđđehus áigu veahkehit gielddaid eastadit, almmostuhttit ja gieđahallat veahkaválddi ja illastemiid rávesolbmuid vuostá geat leat rašis eallindiliin. TryggEst lea ovddiduvvon dasa ahte veahkehit gielddaid fuolahit riskavuloš rávesolbmuid. Dat galgá veahkkin eastadit, almmostahttit ja gieđahallat veahkaválddi ja illastemiid dán joavkku vuostá. Olahusjoavkun sáhttet leat olbmot alla agis, gárrendilleváttisvuođaiguin, psyhkalaš givssiiguin ja gillámušaiguin, somáhtalaš dávddaiguin, doaibmavádjitvuođain dahje čálganváttuiguin.

Modeallas leat konkrehta evttohusat dasa mo gielda sáhttá lágidit dán barggu, ja earret eará lea ovddiduvvon e-oahppankursa ja riskaárvvoštallanreaidu. TryggEst lea álggahan oahpahan- ja gealbudandoaibmabijuid mat leat erenoamážit jurddašuvvon gieldda dearvvašvuođa- ja fuolahusbargiid várás. Bagadus, filmmat, gihppagat ja neavvut leat jorgaluvvon davvisámegillii, ja muhtun ráje maiddái lullisámegillii. Álttá, Bådådjo, Kárášjoga, Suortta, Romssa ja Porsáŋggu gielddat davvin oassálastet dál TryggEstii, ja gávcci gieldda leat oassálastigoahtán.

TryggEst ja Sámediggi bovdejedje ođđajagimánus 2025 Finnmárkku gielddaid ja eará berošteddjiid ságaškuššančoahkkimiid dan birra mo TryggEst sáhtášii heivehit Finnmárkku álbmogii. Sámedikki mielas lei hui dehálaš oažžut cealkámušaid ja evttohusaid dan birra mo gielddat main lea sámi álbmot, sáhtte atnuiváldit TryggEst. Čoahkkimis čujuhuvvui dasa ahte vuorrasat sámit geain lea demeansa ja sámit doaibmavádjitvuođaiguin, čálganváttuiguin, gárrenávnnasváttisvuođat ja eará dilálašvuođaiguin leat erenoamáš rašis dilis. Čujuhuvvui maiddái vásáhusaide veahkaválddiin vuorrasiid vuostá dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusas.

6.6.3 Dikšofálaldat veahkaválddi čađaheddjiide

Stiftelsen Alternativ til vold (ATV) nammasaš vuođđudus molssaeaktun veahkaváldái doaimmaha vuosttašceahkkedikšofálaldaga veahkaválddi čađaheddjiide, deattuhettiin erenoamážit veahkaválddi lagas gaskavuođain. ATV Finnmárku ásahuvvui jagi 2020 stáhta ollislaš ruhtademiin. Fálaldat addo ássiide buot gielddain Finnmárkkus, váldokantuvrrain Álttás ja olgokantuvrraiguin Girkonjárggas, Kárášjogas ja Guovdageainnus. ATV Finnmárkkus leat oassálastit ATV álgoálbmotprošeavttas. Prošeavtta ulbmil lea addit dásseárvosaš terapevttalaš fálaldaga eanet sámi bearrašiidda, ja oahpásmahttit ATV fálaldaga buorebut buot ATV sisaváldinguovlluin. ATV oaččui badjel 7,2 miljon ruvnnu Álgoálbmotprošektii Mánáid-, nuoraid- ja bearašdepartemeantta doarjjaortnegis doaibmabijuide veahkaválddi ja illastemiid vuostá áigodagas 2022–2024.

6.7 Mánáidsuodjalus mii fuolaha sámi mánáid kultuvrralaš ja gielalaš vuoigatvuođaid

Sámi mánáin leat vuoigatvuođat mat leat mearriduvvon Norgga lágain ja riikkaidgaskasaš konvenšuvnnain mat nannejit sin vuoigatvuođa beassat bajásšaddat iežaset kultuvrras iežaset gielain. Dát vuoigatvuohta čuovvu maiddái daid sámi mánáid geat leat mánáidsuodjalusa fuolahusas.

Mánáidsuodjaluslágas lea máŋga mearrádusa mat galget leat mielde fuolaheamen mánáid kultuvrralaš, gielalaš ja oskuvaš duogáža. Mearrádusain lea erenoamáš mearkkašupmi sámi mánáide. Ođđa mánáidsuodjaluslágas, mii bođii fápmui ođđajagimánu 1. b. 2023, lea dát geatnegasvuohta čielggasmahtton ođđa mearrádusain paragráfas 1-8 mánáid kultuvrralaš, gielalaš ja oskuvaš duogáža birra. Mearrádus deattasta ahte:

Mánáidsuodjalus galgá barggustis vuhtiiváldit máná čearddalaš, kultuvrralaš, gielalaš ja oskuvaš duogáža buot muttuin áššis. Sámi mánáid erenoamáš vuoigatvuođat galget fuolahuvvot.

Dat mearkkaša ahte mánáidsuodjalusas lea ovddasvástádus das ahte doarvái bures vuhtiiváldit mánáid gielalaš ja kultuvrralaš vuoigatvuođaid buot dásiin ja muttuin mánáidsuodjalusáššis, dat mearkkaša mánáidsuodjalusa buot áššemeannudemiin, daguin ja mearrádusain, ii dušše biebmoruovttu ja ásahusa válljemis. Danne galgá vuhtiiváldit mánáid duogáža sihke iskkadeamis, veahkkedoaibmabijuid válljemis ja doaibmabijuid válljemis olggobealde ruovttu, orruma oktavuođas ásahusas dahje biebmoruovttus, ja mánáidsuodjalusa čuovvulanbarggus.

6.7.1 Sámi našuvnnalaš gealbobálvalus

SÁNAG bajimus mandáhta lea váikkuhit dásseárvosaš bálvalusaide sámi álbmogii gieldda ja stáhta mánáidsuodjalusas, bearašsuodjalusas ja heahteguovddášfálaldagas. SÁNAG bargá dan ala ahte lokte bálvalusaid diehtomielalašvuođa sámi álbmoga birra ja gaskkustit vuođđomáhtu kampánnjaid, oanehis diehtojuohkinfilmmaid, websemináraid ja semináraid bokte ja oahpásmahttima ja logaldallamiid bokte konferánssain, SÁNAG ovddida kulturheivehuvvon reaidduid, metodaid ja prográmmaid guoskevaš bálvalusaid gealbudeami várás. SÁNAG veahkeha lágidit čiekŋudankurssaid sámi kulturáddejumis ja kultuvrraidgaskasaš gelbbolašvuođas. SÁNAG ovttasbargá maiddái Ruoŧa ja Suoma doaimmaheddjiiguin nannen dihtii rádjarasttideaddji bálvalusovttasbarggu. Dat heive sámi bearrašiidda mat ásset rádjaguovlluin.

6.7.2 Bearašsuodjalus

Sis-Finnmárkku bearašsuodjaluskantuvrras lea ovddasvástádus bearašsuodjalusfálaldagas Deanus/Unjárggas, Guovdageainnus, Porsáŋggus, Davvesiiddas ja Kárášjogas, ja lea erenoamáš ovddasvástádus addimis sámi álbmogii dásseárvosaš ja heivehuvvon bearašsuodjalusfálaldaga. Bearašsuodjaluskantuvra ovttasbargá lahkalagaid SÁNAG:in reaidduid ja metodihka heivehemiin ja viidásat ovddidemiin bálvalusa geavaheapmái, nu go sámi bearaškárta, sámi jahkejuvla ja dustehatkursa sámi heiveheamis. Kantuvrras lea maiddái ovddasvástádus ovddideamis sámi perspektiivvaid eará bearašsuodjaluskantuvrraide, Bufetáhta njunušgelbbolašvuođabirrasiidda ja olggobealde ovttasbargoguimmiide.

Bearaškárta nasakfamiliekart.no neahttasiiddus lea ságastallanreaidu mii dahká álkibun sihke mánáide ja rávesolbmuid hállat váttes áššiid birra bearašgaskavuođain. Sis-Finnmárkku bearašsuodjaluskantuvra ja SÁNAG leat ovttas digitaliseren dán reaiddu vai lea álkibun terapevttaide miehtá Norga dan váldit atnui – maiddái videokonsultašuvnnain.

SÁNAG ja Sis-Finnmárkku bearašsuodjaluskantuvra galget plána mielde álggahit prošeavtta iskan dihtii mo bearašráđđemodealla sáhttá heivehit sámi oktavuhtii.

6.7.3 Diehtojuohkin guoskevaš veahkkefálaldagaid birra mánáide ja nuoraide sámegillii

Ráđđehus lea mearridan ahte ung.no galgá leat stáhta váldokanála digitála, kvalitehtasihkkaraston dieđuid, gulahallama ja digitála bálvalusaid várás mánáide ja nuoraide. Rávesolbmot, mánát ja nuorat dárbbašit eanet vuosttašceahkkedieđuid sámegillii. Buoridanplánas mánáid veahkaválddi ja illastemiid vuostá ja veahkaválddi vuostá lagas gaskavuođain lea okta ráđđehusa áigu-čuoggáin mielde: áigu ásahit siiddu ung.no oktavuhtii dieđuiguin sámegillii guoskevaš veahkkefálaldagaid birra mánáide ja nuoraide. Plána vuođul áigu maiddá árvvoštallat veahkketelefondárbbu sámegielagiidda.

6.8 Sámedikki mearkkašupmi

Sámediggi oaivvilda ahte gielddaid váilevaš gelbbolašvuohta sámi gielas ja kultuvrras lea hástaleaddji. Gelbbolašvuohta ja máhttu sámi gielain ja sámi kultuvrras uhcida riskka boasttudiagnosteremis, boasttudikšumis ja vásihit gulahallančuolmmaid. Sámediggi oaivvilda ahte máhtu institušunaliseren sáhttá maiddái sihkkarastit sámi geavaheddjiid riektesuodjaleami.

Sihkkarastin dihtii buriid ja oadjebas bálvalusaid sámi geavaheddjiide, lea dehálaš ahte bálvalusfállis lea báikkálaš máhttu. Ovttasdoaibman bálvaluslinnjáid rastá lea hui dehálaš go galgá sihkkarastit ollislaš ja vuorddehahtti dikšo- ja čuovvulanfálaldaga sámi álbmogii.

Ollu dutkamiin boahtá ovdan ahte ollu sámi geavaheaddjit vásihit ahte bálvalusain maid sii ožžot lea vuolit kvalitehta go daid bálvalusain maid majoritehtaálbmot oažžu, ja ollugat čujuhit dasa ahte váilevaš gelbbolašvuohta sámi gielas ja kultuvrra lea mearrideaddjin.[26] Geavaheaddjit muitalit váttisvuođaid birra deaivvadeamis mánáidsuodjalusain, go gaska lea stuoris ja lotnolas luohttámuš lea váilevaš.[27]

Sámediggi čujuha dasa ahte lea uhccán dutkan daid sámi mánáid birra geat leat mánáidsuodjalusas. Dutkan lea dehálaš buot politihkkaovddideapmái, ja sihke ráđđehus ja Sámediggi dárbbašit dutkanvuđot máhtu doaibmabijuid ovddideapmái ja čađaheapmái. Danne oaivvilda Sámediggi ahte lea dehálaš doarjut sámi dutkama.

Sámediggi čujuha dasa ahte váilot ollu buohccedivššárat. Sámediggi oainnu mielde lea dehálaš ahte sámi buohccedivššároahppu, maid UiT Norgga árktalaš universitehta lea ásahan ovttasbarggus Sámi allaskuvllain, šaddá bistevažžan, mii ásaha vuorddehahttivuođa boahttevaš ohcciide.

Buhcciidsiiddaid ja ruovttubálvalusa ovddidanguovddážis Finnmárkku sámi álbmoga várás leat dán njeallje bargi. Dál eai lea galle gielddas olggobealde Finnmárkku earenoamáš fuomášupmi bálvalusfálaldagaide sámi buhcciide. Danne oaivvilda Sámediggi ahte guovddáža ferte nannet, vai eará guovllut ge besset dan geavahit. Sámedikki oainnu mielde berre Buhcciidsiiddaid ja ruovttubálvalusa ovddidanguovddáš sámi álbmoga várás oažžut nationála stáhtusa.

Psyhkalaš eahpedearvvašvuohta sámiid gaskkas ii čatnas njuolgga sámevuhtii, muhto baicce dasa mo sámiiguin minoritehtan meannudit servodagas. Dutkan ja raporttat čájehit ahte vuortnuheapmi ja vealaheapmi sámiid vuostá váikkuha heajut psyhkalaš dearvvašvuhtii ja heajut eallinkvalitehtii.[28] Dan dorjot maiddái riikkaidgaskasaš dutkamat, mat isket Alaska álgoálbmotservodagaid.[29] Dát dutkamat čilgejit mo mearkkašahtti kultuvrralaš massimat ja traumat dakkár vásáhusaid oktavuođas, lassin dálá rasismmain ja vealahemiin, leat čuohcan duođalaččat. Dasa gullet maiddá alla deprešuvdnagávdnoštumit, alkoholisma, psyhkalaš givssit, iešsorbmen ja eará psyhkalaš dearvvašvuođaváttisvuođat.

7 Bajásšaddaneavttut ja oahppu mat leat mielde nannemin sámi giela, kultuvrra ja identitehta

Mánáidgárddit ja skuvllat leat deháleamos arenat sámi giela, kultuvrra ja identitehta ovddideapmái. Ráđđehusa áigumuš lea movttiidahttit sámegielohppui buot dásiin mánáidgárddis ja vuođđooahpahusas. Mii dárbbašit bures oahppan oahpaheddjiid ja eará bargiid mánáidgárddiin ja skuvllain vai sáhttit addit sámi mánáide ja nuoraide buori oahpahusa. Danne lea mearrideaddjin vuoruhit alitoahpu ja gealboloktema. Dat gáibida ollislaš áŋgiruššama buot oahppomannolaga osiin.

Dehálaš mihttomearrin lea ahte sámi mánát ja nuorat galget bajásšaddat dainna oadjebasvuođain ahte sin kultuvrras, gielas ja identitehtas lea lunddolaš sadji dan servodagas masa sii gullet. Stáhta, gieldda ja fylkkagieldda eiseválddiin lea buot sin váikkuhangaskaomiin ovddasvástádus das ahte láhčit diliid nu ahte sámi mánát ja nuorat ožžot dakkár bajásšaddama mas kultuvrralaš ja gielalaš dárbbut fuolahuvvojit buriin ja dásseárvosaš vugiin.

7.1 Mánáid ja nuoraid mielváikkuheapmi

Mánáid ja nuoraid mielváikkuhanvuoigatvuohta bohtá ovdan Vuođđolága paragráfas 104, ja čuovvu maiddái ON mánáidkonvenšuvnnas. Dát vuoigatvuohta mearkkaša ahte mánát ja nuorat galget guldaluvvot buot áššiin mat gusket sidjiide, sihke oktagasolmmožin ja joavkun vuogádatdásis. Mánáid vuoigatvuohta guldaluvvot čatnasa hui lávga dan geatnegasvuhtii ahte deattuhuvvot galgá dat mii mánnái lea buoremussan.

Nuoraidráđit leat dehálaččat dasa ahte sihkkarastit nuoraidmielváikkuheami vuogádatdásis gieldda plána- ja mearridanproseassain. Gielddalága paragráfas 5-12 čuovvu ahte buot gielddat galget ásahit nuoraidráđi dahje eará mielváikkuhanorgána nuoraid várás, ja ahte nuoraidráđđi galgá beassat ovddidit cealkámuša áššiin mat gusket nuoraide. Stáhtahálddašeaddji galgá gozihit ahte gielddat fuolahit mánáid ja nuoraid vuoigatvuođaid barggusteaset, maiddái vuoigatvuođa mielváikkuheapmái.

Nannen dihtii sámi nuoraid mielváikkuheami áššiin lea Sámediggi ásahan Sámedikki nuoraidpolitihkalaš lávdegotti (SáNuL). Lávdegottis leat vihtta bistevaš lahtu maid sámediggeráđđi lea nammadan. Lahtut bohtet miehtá riikka ja sii leat gaskal 16 ja 28 jagi boarrásat. Sámedikki dievasčoahkkin lea mearridan SáNuL mandáhta ja organiserema. Lávdegotti ulbmil lea veahkkin nannet sámi nuoraid mielmearrideami ja mielváikkuheami Sámedikki politihkkii. Lávdegoddi galgá doaibmat oktavuođalađasin gaskal sámi nuoraid ja Sámedikki, muhto maiddái gulaskuddaninstánsan ja goziheaddjin Sámedikki ektui nuoraidáššiid oktavuođas. Dainna lágiin sáhttá SáNuL veahkehit Sámedikki hábmet dikki nuoraidprofiilla ja nuoraidpolitihka.

Sámediggi lea maid ásahan sámi ohppiidforuma. Ohppiidforumis leat oahppit viđat luohká rájes logát luohká rádjai iešguđet báikkiin riikkas. Forum lea ásahuvvon dan várás ahte nannet sámi mánáid ja nuoraid jiena Sámedikki barggus sihkkarastimin buriid bajásšaddaneavttuid ja dorvvolaš oahppanbirrasiid.

Boksa 7.1 Bagadusgihpa nuoraidráđđái

Nannen dihtii gieldda nuoraidráđđebarggu lágidedje Bufdir ja KS jagi 2022 Fierpmádatčoahkkima nuoraidráđiid várás ovttas Kárášjoga gielddain, Álttá suohkaniin ja Hámmárfeastta suohkaniin. Nuorra nuoraidráđđelahtut ráhkadedje bagadusgihppaga, Nuoraidráđit oahpahit, Training of youth councils for youth councils, mii jorgaluvvui davvisámegillii ja eaŋgalsgillii. Gihppagis leat cavgileamit eará nuoraidráđiide ja čujuheamit buriid ovdamearkkaide mo nuoraidráđđebarggu sáhttá lágidit nu ahte dat sihkkarastá mielváikkuheami go gieldda bálvalusfálaldagat hábmejuvvojit.

7.2 Kultuvrralaš skuvlalávka

Ráđđehus juolludii jagi 2024 350 miljon ruvnnu nationála ortnegii Kultuvrralaš skuvlalávka speallanruđain kulturulbmiliid várás. Kulturtáŋka lea stáhta hálddašanorgána mánáid- ja nuoraidkultursuorggis ja fuolaha nationála ovddasvástádusa Kultuvrralaš skuvlalávkkas buot dáidda- ja kulturdovddahemiin. Kulturtáŋkkas lea erenoamáš ovddasvástádus ovddideamis sámi dáidaga, kultuvrra ja giela ortnega bokte buot riikka skuvlaohppiide. Kulturtáŋka juogada viidáseappo Kultuvrralaš skuvlalávkaortnega doarjjaruđaid fylkkagielddaide ja muhtun gielddaide. Doarjjareivviin fylkkagielddaide ja gielddaide lea čielgasit spesifiserejuvvon ahte sámegielat galget nannejuvvot, ja ahte sámi dáidda- ja kulturdovddaheapmi galgá leat integrerejuvvon oassi Kultuvrralaš skuvlalávkka fálaldagas. Dat bidjá láidestusaid dasa ahte sihke sámi mánát ja nuorat galget vásihit dáidaga ja kultuvrra iežaset gielaide ja iežaset kultuvrralaš oktavuođas, ja ahte mánát ja nuorat geain ii leat sámi duogáš, galget oažžut eanet máhtu ja áddejumi sámi kultuvrras ja historjjás.

Kultuvrralaš skuvlalávkka sisdoallu lea viidánan bures maŋimus jagiid. Lagabui 5 proseantta buot buvttademiin, čájálmasain ja galledemiin maid Kultuvrralaš skuvlalávka lágidii jagi 2024 lei sámi sisdoallu. Máŋga fylkkagieldda ja gieldda leat ásahan prográmmaid mat váldet ovdan sámi lávdedáidaga, girjjálašvuođa, musihka ja visuála dáidaga Kultuvrralaš skuvlalávkagis. Dat lea dehálaš oassi nannemis mánáid ja nuoraid sámi giela ja identitehta, seammás go dat lea mielde oainnusmahttimin sámi kulturárbbi olles bajášaddi bulvii. Dán barggu bokte lea Kultuvrralaš skuvlaseahkka mielde huksemin šalddiid gaskal iešguđet kultuvrraid ja ovddideamen áddejumi sámevuođas ealli ja dynámalaš oassin Norgga searvevuođas.

Kulturtáŋka áigu ain doarjut barggu sihkkarastimiin ahte sámi sisdoallu vuoruhuvvo Kultuvrralaš skuvlalávkkas ja ahte sámi dáiddárat ja sámi kulturdovddaheamit ollejit buot mánáide ja nuoraide Norggas. Dat lea mielde sihkkarastimin buriid bajásšaddaneavttuid mat nannejit sámi giela ja identitehta ja ásahit stuorát áddejumi ja árvvusatnima sámevuhtii olles servodagas.

Boksa 7.2 Duohtavuođa- ja soabadanroadshow

Maŋŋá go Duohtavuođa- ja soabadankommišuvdna geigii raporttas jagi 2023 ráhkadedje riikka golbma davimus teáhtera, Beaivváš, Kvääniteatteri ja Hålogalándda teáhter, teáhterbihtá raportta vuođul. prošeakta lea «golmma čeardda deaivvadeapmi». Čájálmasain háliidedje teáhterat dahkat duohtavuođa ja soabadeami olmmošlažžan ja veahkehit gehččiid dahkat oaivila dakkár dehálaš gažaldagain go: Mo galgat mii buoremus lági mielde eallit ovttas dán riikkas?

Ovttasbarggu boađusin šattai F*CK, F*CK, F*CK nammasaš roadshow. Bihttá lágiduvvui golmma pickupbiillas ja lea čájehuvvon 6000 ohppiide 16 joatkkaskuvlla skuvlašiljuin Romssa fylkkas. Bihttá čájehuvvui maiddá Stuorradikki olggobealde raportta meannudeami oktavuođas. Kultuvrralaš skuvlalávka Oslos ja Innlandetis áigot čájehit roadshowa jagi 2026 ja Kultuvrralaš skuvlalávka Finnmárku árvvoštallá diŋgot bihtá ja čájehit dan čakčat 2025.

Romssa fylkkasuohkan lea dorjon teáhterbihtá 1,9 miljon ruvnnuin. Teáhterbihttá lea oassi Kultuvrralaš skuvlalávkkas.

Govus 7.1 Roadshow skuvlašiljus Romssa fylkkas.

Govva: Knut Åserud

7.3 Kulturskuvla

Stuorradiggedieđáhusas Meld. St. 18 (2020–2021) Oppleve, skape, dele – Kunst og kultur for, med og av barn og unge lea biddjon ulbmilin ahte kulturskuvla galgá fállat mánáide ja nuoraide máŋggabealálaš fálaldat alla kvalitehtain, ja ahte buot mánát ja nuorat geat dan háliidit, ožžot kulturskuvlafálaldaga. Dieđáhusas čujuhuvvo dasa ahte kulturskuvla addá mánáide ja nuoraide vejolašvuođa ovdánit ja ovddidit iežaset hutkáivuođa, ja ahte kulturskuvla lea mielde addimin dohkkehusa, inkluderema ja birgema eallimis.

Oahpahuslága § 26 nanne ahte buot gielddain galgá leat kulturskuvlafálaldat mánáide ja nuoraide. Dát fálaldat sáhttá lágiduvvot skuvlla ja kultureallima oktavuhtii, muhto dat gullá gielddaide mo sii háliidit organiseret dán fálaldaga, jogo okto dahje ovttas eará gielddaiguin. Láhka ii bija sierra gáibádusa kulturskuvlafálaldaga viidodahkii, govdodahkii dahje organiseremii, muhto dat deattuha dehálažžan ahte dakkár fálaldat gávdno. Gielddat vuoruhit iežaset kulturskuvlafálaldaga iešguđet láhkai, báikkálaš dárbbuid ja resurssaid vuođul.

Kulturskuvlaráđđi lea daid gielddaid beroštus- ja ovddidanorganisašuvdna mat eaiggáduššet ja doaimmahit kulturskuvllaid. Organisašuvdna doarju gielddaid kulturskuvllaid Norgga ja bargá dan ala ahte buohkat geat dan háliidit, galget oažžut kulturskuvlaoahpahusfálaldaga govttolaš haddái ja alla kvalitehtain. Sii ovttasbarget departemeanttaiguin, direktoráhtaiguin, politihkalaš bellodagaiguin ja eará organisašuvnnaiguin buoridan dihtii kulturskuvlla rámmaeavttuid. Kulturskuvlaráđi ođđa rámmaplána kulturskuvlla várás, Kulturskuvla buohkaide, deattasta ahte gieldda kulturskuvla lea integrerejuvvon oassi gieldda ollislaš bálvalusfálaldagas ja báikkálaš servodaga ovttasbargodoaimmaheaddji, dainna ulbmiliin ahte ásahit ollislaš ja oktalaš bálvalusaide mánáide ja nuoraide.

Kulturskuvlaráđđi bargá árjjalaččat dan ala ahte oažžut mielde sámi sisdoalu ja perspektiivva kulturskuvllaide. Ráđđi bargá ovttas Sámedikkiin sihkkarastin dihtii ahte sámi kulturfágat ožžot nannosat saji kulturskuvllain. Dasa gullá earret eará fállat oahpahusa duojis, juoigamis ja sámi mánáidteáhteris. Kulturskuvlaráđđi lea maid searvvahan resursajoavkku ođđa rámmaplána plánemii mii galgá nannet kulturskuvllaid sámi sisdoalu ja perspektiivva. Ulbmilin lea ahte buot mánát ja nuorat Norggas galget oažžut vuođđudeaddji máhtu sámi kultuvrra, historjjá ja servodateallima birra.

Kulturskuvlaráđđái lea guhkit áiggi ožžon juolluduvvot ruđaid stáhtabušeahta bokte, maŋimus jagiid Organisašuvnnaid vuođđodoarjaga bokte. Doarjjaortnet lea jagi 2024 rájes rievdaduvvon ohcanvuđot ortnegin. Oahpahusdirektoráhta hálddaša ortnega. Maŋŋá go ortnet rievdaduvvui ohcanvuđot ortnegin lea Kulturskuvlaráđđái juolluduvvon 86,4 miljon ruvnnu 2024 čavčča rájes 2027 giđa rádjai. Dat mearkkaš sullii 28,8 miljon ruvnnu jahkásaččat jagiid 2024, 2025 ja 2026.

Boksa 7.3 Sámi giella ja kultuvra kulturskuvllas

Sámegielaid hálddašanguovllu kulturskuvllain lea sámegielat ja sámi kultuvra dehálaš vuođđun doibmii. Ovdamearkka dihtii addo oahpahus juoigamis, duojis ja eará dáidda- ja kulturdoaimmain mat leat vuođđuduvvon sámi árbevirrui. Oahpahus lea mielde nannemin mánáid ja nuoraid sámi giela ja identitehta, seammás go dat ovddida áddejumi sámi kultuvrii báikkálaš servodagain.

Deanu kulturskuvla, mii ásahuvvui jagi 1998, addá fálaldaga ollu iešguđet dáidda- ja kulturfágain. Oahppit besset oahppat čuojahit iešguđet čuojanasaid, heivehit musihka, čállit šuoŋaid, juoigat ja lávlut. Kulturskuvla fállá maiddái oahpahusa iešguđet dánsunsurggiin ja duojis. Sámi mánáidteáhter lea dehálaš oassi kulturskuvlla doaimmas. Oahpahus teáhteris lea dušše sámegillii. Sámi mánáidteáhter oažžu merkejuvvon ruđaid Sámedikkis. Kulturskuvla lea máŋgii lágidan máŋggagielat teáhterčájálmasaid, masa sihke sámi ja dáža mánáidteáhter lea oassálastán. Dálá sámi artisttain lea máŋgasis duogáš Deanu kulturskuvllas.

Govus 7.2 Náhkkesoaját ja gumpenáhkki nammasaš čájáhusas Deanu kulturskuvllas.

Govva: Iris Egilsdatter Somby

7.4 Girjerájuid rolla barggus sámi gielain ja kultuvrrain

Girjerájuin lea erenoamáš rolla lohkama ja lohkanilu ja giellamáhtu ovddideamis. Láhka álbmotgirjerájuid birra (álbmotgirjerádjoláhka) deattuha ahte álbmotgirjerájut galget bearráigeahččat ahte buohkaide Norggas leat máhttu ja dieđut olámuttus. Juohke gielda eaiggáduššá ja ruhtada álbmotgirjeráju mii lea dehálaš doaimmaheaddji báikkálaš servodagas, earret eará deaivvadansadjin mii lea rabas buohkaide.

Girjerájut leat mielde nannemin giela, kultuvrra ja identitehta dainna lágiin ahte dahkat girjjiid olahahtti iešguđet gielaide ja gaskkustandoaibmabijuid, lohkanbottuid, čálliidčoahkkimiid, čájáhusaid jna. bokte. Girjerájut dahket maiddái musihka, filmmaid ja áigečállagiid ja digitálačovdosiid olahahttin. Ráđđehusa lohkanmiellastrategiija čujuha oktavuhtii gaskal giela, girjjálašvuođa ja lohkama, ja deattuha ahte giella ja čálakultuvrrat bisuhuvvojit girjjálašvuođa boke.

Muhtun fylkkagirjerájuin lea erenoamáš ovddasvástádus ovddideami sámi girjerádjobálvalusaid ovttas Sámedikki girjerájuin. Dat guoská davvi fylkkaid fylkkagirjerájuide ja Trøndelágii lullisámi guvlui. Nationálagirjerájus lea ovddasvástádus sámi bibliografiijas – nationála visogovva sámi ja sámi-guoskevaš almmuhemiin, mat gokčet čáppagirjjálašvuođa ja buot fágasurggiid.

Boksa 7.4 Jagi girjerádju 2024: Dielddanuorri

Norgga girjerádjosearvi válljii Dielddanuori álbmotgirjeráju Romssa fylkkas Jagi 2024 girjerádjun. Girjerádju oaččui bálkkašumi dannego lea bargan hutkájit girjjálašvuođagaskkustemiin ja inkluderemiin, ja go lea dagahan erohusa sihke báikkálaččat ja riikkalaččat. Báikkálaš čatnaseami ja ulbmillaš barggu bokte iežas geavaheddjiid várás leat sii ásahan diehtomielalašvuođa dan ektui ahte loktet ja gáhttet sámi giela, girjjálašvuođa ja kultuvrra. Sámediggepresideanta geigii bálkkašumi doaluin Deichman Tøyenis Oslos ođđajagimánus 2025.

Girjerájus lea buorre ja áigáduvvon sámi girjjálašvuođa čoakkáldat ja bargá árjjalaččat dan gaskkustemiin ja olahahttin dahkamiin. Sis lea sierra geasselohkankampánnja sámi girjjálašvuođa várás, lassin nationála girjjálašvuhtii, mii lea dagahan ahte sámi girjjiid luoikkaheapmi lea lassánan.

Dielddanuori álbmotgirjerádju lea mielde Sámedikki lohkankampánnjas Loga munnje, ja ovttasbargá Várdobáiki sámi guovddážiin, Girje- ja kulturbussiin ja eará doaimmaheddjiiguin lágidemiid oktavuođa mánáide ja rávesolbmuide.

7.5 Mánáidgárdi, vuođđoskuvla ja joatkkaoahpahus

Hurdal-julggaštusas lea ráđđehus bidjan áigumuššan ražastit sámegielaiguin, váikkuhit eanet sámegielhálli oahpaheddjiid ja mánáidgárdeoahpaheddjiid ja eanedit sámi mánáidgárdesajiid.

7.5.1 Dillečilgehus

Orru leamen nu ahte ráđđehusa áŋgiruššamis movttiidahttit eanebuid váldit vuođđoskuvlaoahpu lea leamaš beaktu. Daid ohppiid lohku ja oassi geat válljejit sámegieloahpahusa vuođđoskuvlla lea stuorrumin. Eanet joatkkaskuvlaoahpahusa oahppit válljejit sámegieloahpahusa, ja erenoamážit sámegiela nubbingiellan. Nu mo boahtá ovdan vuolábealde, lea oppalohkái dássidis ja positiiva ovdáneapmi vuođđooahpahusas. Seammás oaivvilda ráđđehus ahte ain lea vejolaš oažžut eanet mánáid váldit sámi mánáidgárdefálaldaga, ja oažžut eanet ohppiid válljet oahpahusa sámegielas ja sámegillii vuođđoskuvllas ja joatkkaoahpahusas.

Mánáidgárdi

Jagi 2024 ožžo oktiibuot 804 sámi máná mánáidgárdefálaldaga mii lea vuođđuduvvon sámi árvvuide ja sámi gillii, kultuvrii ja árbedihtui ja sámegieloahpahusa mánáidgárddis. 716 sámi máná ožžo davvisámegielfálaldaga, 48 máná ožžo lullisámegielfálaldaga ja 40 máná ožžo julevsámegielfálaldaga. Mánáidlohku sámi mánáidgárdefálaldagas lea molsašuddan áigodagas 2016–2024. Áigodagas 2016–2024 lassánii lohku. Jagi 2022 rájes jagi 2024 rádjai lea lohku njiedjan. Jáhkkimis lea sivvan ahte riegáduslohku ahkejoavkkus 0–5 jagi lea njiedjan, gč. kap 3. Eanaš sámi mánát geain lea sámi mánáidgárdefálaldat, ožžot dan sámi mánáidgárddis. Daid sámi mánáid lohku geat ožžot giellafálaldaga mánáidgárddis mas dárogiella lea váldogiellan, lassánii mealgat jagiid 2016–2018. Áigodagas 2019–2021 lei veaháš njiedjan, muhto lassáneapmi áigodagas 2021–2024.

Govus 7.3 Mánáidgárddit sámi fálaldagain, juogaduvvon šlája mielde

Gáldu: Sámediggi

Tabealla 7.1 Mánáidgárdemánát sámi fálaldagain, juogaduvvon šlája mielde

| 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024
Sámi mánáidgárdi | 522 | 573 | 547 | 538 | 588 | 565 | 571 | 501 | 572
Mánáidgárdi sámi ossodagain | 129 | 143 | 139 | 202 | 123 | 137 | 183 | 96 | 95
Mánáidgárdi sámi giellafálaldagain | 107 | 130 | 167 | 110 | 88 | 76 | 139 | 143 | 137
Oktiibuot | 758 | 846 | 853 | 850 | 799 | 778 | 893 | 740 | 804

Gáldu: Sámediggi

Tabealla 7.2 Mánát mánáidgárddiin main lea sámi fálaldat, juogaduvvon gielladuogáža mielde

| 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024
Davvisámegiella | 708 | 788 | 791 | 783 | 714 | 696 | 800 | 639 | 716
Lullisámegiella | 31 | 34 | 30 | 35 | 53 | 54 | 54 | 62 | 48
Julevsámegiella | 19 | 24 | 32 | 32 | 32 | 28 | 37 | 39 | 40
Oktiibuot | 758 | 846 | 853 | 850 | 799 | 778 | 893 | 740 | 804

Gáldu: Sámediggi

Dutkaninstituhtta NORCE lea evalueren rámmaplána ásaheami mánáidgárddi sisdoallu ja bargamušaid várás.[30] Evalueren čájeha earet eará ahte sullii bealli gielddain almmuhit ahte sii leat ođđa rámmaplánain nannen bargguset sámi gielain ja kultuvrrain. Sullii bealli gielddain almmuhit ahte sis ii leat gelbbolašvuohta sámi suorggis. 46 proseantta luitet barggu sámi gielain ja kultuvrrain mánáidgárdái. 30 proseantta eai vuorut barggu sámegielain go sis ii leat sámi ássan gielddas. Dušše njeallje proseantta gielddain almmuhit ahte sis leat váhnemat geat leat jearahan sámi fálaldaga mánáide maid gielda ii leat sáhttán ollašuhttit. Sámi mánáidgárddit vásihit ahte rámmaplánat eanet go ovdal fuolahit sámi beroštusaid. Seammás lea váttis sámi mánáidgárddiide ollašuhttit gáibádusa ahte galget leat sámegielat bargit.

Govus 7.4 Mánát Raarevihke mánáidgárddis.

Govva: Namdalsavisa

Vuođđoskuvlaoahppit oahpahusain sámegielas

Logut Vuođđoskuvlla diehtojuohkinvuogádagas (GSI) čájehit ahte daid mánáid lohku geain lea oahpahus sámegielas, lea ain lassáneamen maŋimus jagiid. Guovtti maŋimus jagi leat registrerejuvvon badjel 2700 oahppi geat ožžot oahpahusa sámegielas vuođđoskuvllas, gč. tabealla 7.3. Dat lea alimus lohku daid ohppiin geat leat registrerejuvvon maŋimus 19 jagi.

Skuvlajagi 2024–2025 ožžot 0,44 proseantta buot vuođđoskuvlaohppiin oahpahusa sámegielas. Dat lea alimus ohppiidoassi mii lea mihtiduvvon daid jagiid main mis leat logut, gč. govvosa 7.5.

Govus 7.5 Daid ohppiid oassi geain lea oahpahus sámegielas vuođđoskuvllas skuvlajagi 2006–2007 rájes skuvlajagi 2022–2023 rádjai.

Gáldu: Vuođđoskuvlla diehtojuohkinvuogádat

Tabealla 7.3 Oahppit geat ožžot oahpahusa sámegielas vuođđoskuvllas

Jahki | Davvisámegiella | Lullisámegiella | Julevsámegiella | Oktiibuot
2006–07 | 2479 | 116 | 77 | 2672
2007–08 | 2354 | 109 | 79 | 2542
2008–09 | 2339 | 101 | 77 | 2517
2009–10 | 2158 | 97 | 81 | 2336
2010–11 | 2073 | 90 | 97 | 2260
2011–12 | 1987 | 94 | 72 | 2153
2012–13 | 1933 | 95 | 98 | 2126
2013–14 | 1947 | 86 | 93 | 2126
2014–15 | 1943 | 74 | 99 | 2116
2015–16 | 1935 | 116 | 113 | 2164
2016–17 | 1920 | 100 | 104 | 2124
2017–18 | 2049 | 101 | 118 | 2268
2018–19 | 2168 | 111 | 115 | 2394
2019–20 | 2186 | 113 | 110 | 2409
2020–21 | 2308 | 101 | 113 | 2522
2021–22 | 2277 | 106 | 109 | 2492
2022–23 | 2327 | 105 | 114 | 2546
2023–24 | 2481 | 167 | 114 | 2762
2024–25 | 2510 | 148 | 118 | 2776

Gáldu: Vuođđoskuvlla diehtojuohkinvuogádat

Tabealla 7.4 Daid ohppiid lohku geain lea oahpahus sámegillii vuođđoskuvllas

Jahki | Ohppiid lohku
2006–07 | 991
2007–08 | 940
2008–09 | 940
2009–10 | 924
2010–11 | 893
2011–12 | 855
2012–13 | 873
2013–14 | 822
2014–15 | 812
2015–16 | 833
2016–17 | 814
2017–18 | 849
2018–19 | 833
2019–20 | 857
2020–21 | 874
2021–22 | 878
2022–23 | 876
2023–24 | 904
2024–25 | 913

Gáldu: Vuođđoskuvlla diehtojuohkinvuogádat

Oahppit joatkkaoahpahusas geain lea oahpahus sámegielas

Oahpahusdirektoráhta logut čájehit ahte daid ohppiid lohku geain lea oahpahus sámegielas joatkkaoahpahusas lea ain lassáneamen, gč. tabealla 7.5.

Tabealla 7.5 Daid ohppiid lohku joatkkaoahpahusas geain lea sámegiella vuosttašgiellan ja nubbingiellan

| 2014–15 | 2015–16 | 2016–17 | 2017–18 | 2018–19 | 2019–20 | 2020–21 | 2021–22 | 2022–23 | 2023–24 | 2024–25
Vuosttaš- giellan | 203 | 213 | 204 | 209 | 205 | 178 | 202 | 199 | 218 | 203 | 212
Nubbin- giellan | 243 | 247 | 267 | 242 | 273 | 264 | 325 | 318 | 293 | 380 | 453
Oktiibuot | 445 | 460 | 471 | 451 | 478 | 442 | 527 | 517 | 511 | 583 | 665

Gáldu: Oahpahusdirektoráhta

Skuvlajagi 2024–25 válljejedje oktiibuot 665 oahppi sámegiela vuosttašgiellan dahje nubbingiellan. Dat lea alimus lohku mii lea mihtiduvvo maŋimus 12 jagi, ja lassáneapmi lea leamaš erenoamáš stuoris maŋimus guovtti jagis. Daid lohku geat válljejit sámegiela vuosttašgiellan lea dássit, muhto daid ohppiid lohku geat válljejit sámegiela nubbingiellan lea lassánan mealgat, gč. govvosa 7.6.

Sivvan lassáneami erohussii gaskal ohppiid geat válljejit sámegiela vuosttašgiellan ja ohppiid geat válljejit sámegiela nubbingiellan lea vuosttažettiin dat go daid ohppiid lohku geat válljejit sámegiela nubbingiellan, sámegiella 4, lassána mealgat, gč. govvosa 7.3. Dat oahppit válljejit álgit oahpahusain sámegielas go álget joatkkaoahpahussii. Jagi 2024–25 válljejedje sullii 250 oahppi sámegiela 4, mii lea masá duppalastin maŋimus viđa jagis.

Govus 7.6 Sámegiella nubbingiellan joatkkaoahpahusas juogaduvvon dásiide

Gáldu: Oahpahusdirektoráhta

Boksa 7.5 Sámegiella vuosttašgiellan ja nubbingiellan

Sámegiella vuosttašgiellan lea jurddašuvvon ohppiide geain lea sámegiella ruovttugiellan ja geat hállet sámegiela go álget skuvlii. Ohppiin geain lea sámegiella vuosttašgiellan lea sierra oahppoplána dárogielas: dárogiella ohppiide geain lea sámegiella vuosttašgiellan.

Sámegielas nubbingiellan leat golbma oahppoplána:

Oahppit geat álget sámegielain nubbingiellan, sámegiella 2, álget dábálaččat sámegielain 1. luohkás dahje árrat 2. luohkás.

Oahppit geat válljejit sámegiela nubbingiellan, sámegiella 3, álget dábálaččat oahpahusain sámegielas gasku vuođđooahpahusas. Dát plána lea dássevuđot plána, vai oahppit iešguđet cehkiin sáhttet čuovvut seamma dási.

Oahppit geat válljejit sámegiela nubbingiellan, sámegiella 3, leat oahppit geat válljejit álgit oahpahusain sámegielas go sii álget joatkkaoahpahussii.

Oahppit sámegielain nubbingiellan čuvvot dábálaš oahppoplána dárogielas, muhto leat čovdon oahpahusas čálalaš siidogielas.

Oahpaheaddjit geain lea gelbbolašvuohta sámegielas

GSI statistihka mielde leat oktiibuot 225 oahpaheaddji geat oahpahit sámegiela vuođđoskuvllas skuvlajagi 2024–2025. Tabealla 7.6 čájeha ahte skuvlajagi 2016–2017 rájes lea daid oahpaheddjiid lohku geat oahpahit sámegiela vuođđoskuvllas lassánan veaháš, muhto ahte lohku molsašuddá jagis jahkái ja mánáidceahki ja nuoraidceahki gaskkas.

Tabealla 7.6 Daid oahpaheddjiid lohku geat oahpahit sámegiela vuođđoskuvllas

Skuvlajahki | 1.–7. ceahkit | 8.–10. ceahkit | Oktiibuot
2015–16 | 151 | 89 | 240
2016–17 | 135 | 67 | 202
2017–18 | 153 | 60 | 213
2018–19 | 144 | 61 | 205
2019–20 | 164 | 65 | 229
2020–21 | 137 | 68 | 205
2021–22 | 162 | 79 | 241
2022–23 | 136 | 90 | 226
2023–24 | 121 | 73 | 194
2024–25 | 157 | 68 | 225

Gáldu: Vuođđoskuvlla diehtojuohkinvuogádat

Skuvlajagi 2024–2025 lea 79 proseantta oahpaheddjiin geat oahpahit sámegiela 1.–7. cehkiin, uhcimusat 30 oahppočuoggá sámegielas. Dat lea veaháš uhcit go skuvlajagi 2022–2023 go oassi lei 83 proseantta. 68 proseantta daid oahpaheddjiin geat oahpahit sámegiela 8.–10. cehkiin, uhcimus 60 oahppočuoggá sámegielas skuvlajagi 2024–2025. Dat lea eanet go skuvlajagi 2023–2024, go oassi lei 63 proseantta.

7.5.2 Doaibmabijut mánáidgárddis, vuođđoskuvllas ja joatkkaoahpahusas

7.5.2.1 Áššedovdijoavku buoridan várás sámi mánáid mánáidgárdefálaldaga

Dieđáhusas Meld. St. 13 (2022–2023) Sámi giella, kultuvra ja servodateallin – Gelbbolašvuohta ja rekrutteren mánáidgárddis, vuođđooahpahusas ja alit oahpus deattastuvvojit sámi mánáidgárdefálaldagat okta deháleamos doaibmabijuin nannen dihtii sámegielaid geavaheami. Ráđđehus čujuha dasa ahte eanebut jearahit sámi mánáidgárdefálaldaga miehtá riika.[31] Dattetge eai leat sámi mánáidgárdefálaldagat lassánan vásttolaččat. Sámegielat bargiid váilun lea stuorámus hástalus sámegielaid ja sámi identitehta nannemii ja ovddideapmái mánáidgárddis. Gielddain lea ovddasvástádus láhčit mánáidgárdefálaldaga sámi mánáide. Dattetge leat ollu gielddat mat eai doarvái bures vuorut sámi mánáidgárdefálaldaga ásaheami ja láhčima.

Ráđđehus áigu gulahallama vuođul Sámedikkiin nammadit áššedovdijoavkku mii galgá váikkuhit sámi mánáidgárdefálaldaga máhttovuođu nannemii ja árvvoštallat mo sámi mánáidgárdefálaldaga sáhttá buoridit.

7.5.2.2 Nuvttá mánáidgárdefálaldat ja gelbbolašvuohta mánáidgárddis

Borgemánu 1. b. 2023 rájes ásahii ráđđehus nuvttá mánáidgárdefálaldaga buot mánáide Finnmárkkus ja Davvi-Romssas. Doaibmabidju lea oassi ráđđehusa áŋgiruššamis dahkat eanet geasuheaddjin mánnábearrašiidda ássat dáid guovlluin. Dasa lassin lea Sámediggi seamma áiggi rájes ásahan nuvttá sámegielat mánáidgárdefálaldaga mánáide geat ásset Davvi-Romssa lulábealde, gč. máinnašumi kapihttalis 7.5.2.9.

Váikkuhan dihtii dasa ahte sámi perspektiivvat leat mielde pedagogalaš barggus buot mánáidgárddiin, ásahii Oahpahusdirektoráhta ođđa joatkkaoahpahusfálaldaga mánáidgárdeoahpaheddjiide jagi 2023 čavčča rájes sámi gielas, kultuvrras ja árbevieruin.

7.5.2.3 Ođđa oahpahusláhka

Ođđa oahpahusláhka bođii fápmui borgemánu 1. b. 2024. Oppalaš diehtojuohkingeasku lea dál čielggasmahtton oahpahuslága paragráfa 10-8, mii aiddostahtte ahte gielddat ja fylkkagieldda galget juohkit dieđuid ohppiide ja váhnemiidda vuoigatvuođa birra oahpahussii sámegielas ja sámegillii. Dasa lassin lea vuoigatvuohta oahpahussii sámegielas joatkkaoahpahusas viiddiduvvon, nu ahte maiddái daid ohppiin geat eai leat sápmelaččat muhto geain lei oahpahus sámegielas vuođđoskuvllas, lea vuoigatvuohta beassat joatkit oahpahusain joatkkaoahpahusas, gč. oahpahuslága § 6.2 nuppi lađđasa.

Departemeanta háliida čielggadit guđe geavatlaš eavttut fertejit leat sajis vai sáhttá ollašuhttit daid iešguđet gáibádusaid maid Sámediggi lea cuigen. Buoret máhttovuođđu leat dehálaš boahttevaš árvvoštallamiidda das berre go álggahit ođđa njuolggadusbarggu. Máhttodepartemeanta lea álggahan gulahallama Sámedikkiin dan birra guđe eavttut fertejit leat sajis vai vejolaš ođđa vuoigatvuođaid sáhttá mearridit oahpahuslágas.

7.5.2.4 Sámi oahpponeavvut

Sámi oahpponeavvut dárbbašuvvojit sihkkarastin dihtii ahte sámi ohppiin leat oahpponeavvut iežaset gillii. Sámedikkis lea ovddasvástádus ovddideamis oahpponeavvuid davvi-, lulli- ja julevsámegillii. Jagi 2020 ođđa oahppoplánaid (fágaođasmahttima) vuođul lei dárbu ođasmahttit ja ovddidit oahpponeavvuid. Danne lea Sámediggi muhtun áigodaga nannejuvvon ruđaiguin jorgalit, heivehit ja ovddidit digitála oahpponeavvuid sámegillii, lassin dan bistevaš juolludeapmái mii Sámedikkis lea leamaš dán ulbmilii ieža rámmas.

Jagi 2025 stáhtabušeahtas leat várrejuvvon ruđat oahpponeavvodili čielggadeapmái Oahpahusdirektoráhta olis.

Sámediggi ja Máhttodepartemeanta galget gulahallat dan birra mo oahpponeavvodili sáhttá buoridit.

7.5.2.5 Gáiddusoahpahus

Ráđđehussii lea dehálaš ahte kvalitehta dan gáiddusoahpahusas maid oahppit ožžot sámegielas ferte šaddat buoret. Máhttodepartemeanta adden Oahpahusdirektoráhtii bargamuššan ođasmahttit máhttovuođu sámegiela gáiddusoahpahusas sámi ohppiide olles vuođđooahpahusas. Direktoráhta galgá evttohit doaibmabijuid mat oktiibuot, muhto maiddái bođđolagaid, sáhttet leat mielde buorideamen kvalitehta dan gáiddusoahpahusas maid oahppit ožžot sámegielas. Bargu galgá čađahuvvo lagas ovttasbarggus Sámedikkiin.

7.5.2.6 Ođđa meroštallanmodealla doarjagiid várás sámegieloahpahussii

Stáhtabušeahta kapihttala 225 poastta bokte juolluduvvojit jahkásaččat doarjagat sámegillii vuođđooahpahusas ja jagi 2025 várás lea juolluduvvon sullii 115 miljon ruvnnu. Doarjja galgá veahkkin ruhtadit daid gielddaid, fylkkagielddaid ja priváhta skuvllaid mat fállet sámegieloahpahusa oahpahuslága vuođul. Meroštallannjuolggadusat doarjagiid várás sámegieloahpahussii vuođđoskuvllas ledje ovdal hui mohkkái ja mielddisbuvttii stuorra erohusaid doarjagiin ohppiid ektui sámegielaid hálddašanguovllu siskkabealde ja olggobealde. Doarjagat ohppiide hálddašanguovllu siskkabealde ja olggobealde meroštallojedje guovtti iešguđet modealla vuođul. Jagi 2023 dat lea rievdaduvvo oktan oktasaš meroštallanmodeallan seamma doarjjaeavttuiguin buot gielddaide ja priváhta skuvllaide sámi hálddašanguovllu siskkabealde ja olggobealde. Vuolggasadjin doarjjameroštallannjuolggadusaide sámegieloahpahussii joatkkaskuvllas lei juohke oahppi diibmolohku juohke gielddas. Muhtun fylkkain leat gaskkas nu stuorrát ahte ii leat vejolaš ovttastahttit skuvllaid rastásaš joavkkuid. Jagi 2023 rájes lea doarjaga meroštallama vuolggasadjin leamaš juohke skuvla ii ge juohke fylka. Juolludus sámegieloahpahussii lassánii mealgat jagi 2023 bušeahtas, amas oktage skuvla galgan vuoittáhallat rievdadeami geažil go ásahuvvui okta oktasaš meroštallanmodealla. Dasa lassin lasihuvvui meroštallon doarjjadiimmu diibmohaddi sihke vuođđoskuvlii ja joatkkaoahpahussii.

7.5.2.7 Gelbbolašvuohta ja rekrutteren mánáidgárddis ja vuođđooahpahusas

Gielddain, fylkkagielddain ja priváhta eaiggádiin lea ovddasvástádus das ahte bargiin lea rivttes ja dárbbašlaš gelbbolašvuohta lágaid ja njuolggadusaid gáibádusaid ektui. Stáhta doarju dán ovddasvástádusa earret eará lasse- ja joatkkaoahppoortnegiid bokte mánáidgárddi ja skuvlla várás. Dattetge eai leat dálá ortnegat doarvái vuorddehahttit ja daid berre buorebut heivehit báikkálaš dárbbuide.

Ráđđehus ásaha ođđa ollislaš vuogádaga gelbbolašvuođa- ja karriearaovddideami várás mánáidgárddis ja vuođđooahpahusa mii galgá gusto jagiid 2025 ja 2026 rájes. Ulbmilin lea ahte buot jođiheddjiin, oahpaheddjiin ja eará fidnojoavkkuin mánáidgárddis ja skuvllas galget leat buorit vejolašvuođat gelbbolašvuođa- ja karriearaovddideapmái olles bargoeallimis. Vuogádat galgá dahkat mánáidgárddiid ja skuvllaid geasuheaddji bargosadjin mii rekruttere ja doalaha oahpaheddjiid ja eará fidnojoavkkuid.

Barggus ođđa gelbbolašvuođa- ja karriearageaidnovuogádagain mánáidgárddiid ja vuođđooahpahusa várás áigu Máhttodepartemeanta ásahit nationála foruma sámi giela ja kultuvrra várás mánáidgárddis ja skuvllas. Foruma galgá leat mielde nannemin ja čohkkemin daid gealbobirrasiid mat barget sámi gielain ja kultuvrrain mánáidgárddis ja skuvllas. Dat álkida mánáidgárde- ja skuvlaeaiggádiid ásahit doaibmaguoibmevuođa dahje ovttasbarggu daid fágabirrasiiguin main lea gelbbolašvuohta sámegielain ja sámi kultuvrras, fylkkaid rastásaččat, báikkálaš gealbudanortnega siskkabealde mánáidgárddis, vuođđoskuvllas ja joatkkaoahpahusas. Mihttomearrin lea nannet sámi oahpaheddjiid gelbbolašvuođaovdáneami erenoamážit. Forum galgá maiddái fuomášahttit ahte buot oahpaheddjiin ja eará bargiin galgá leat gelbbolašvuohta sámegielain ja sámi kultuvrras, ja ahte fáddá lea mielde mánáidgárddi rámmaplánas, SFO rámmaplánas ja skuvlla oahppoplánabuktosis sihke dáža ja sámi ohppiide. Forum galgá ásahuvvot jagi 2025 mielde.

Guovvamánus 2024 bijai Máhttodepartemeanta ovdan strategiija Flere lærere i barnehage og skole. Strategi for rekruttering til lærerutdanningene og læreryrket i 2024–2030 (Eanet oahpaheaddjit mánáidgárddis ja skuvllas. Strategiija rekrutterema várás oahpaheaddjeoahpuide ja oahpaheaddjeámmáhii áigodagas 2024–2030). Strategiija lea hábmejuvvon ovttas nationála forumiin oahpaheaddjioahpu ja profešuvdnaovddideami várás ja das lea govda lahkoneapmi oktan doaibmabijuiguin sihke oanehisáiggi ja guhkesáiggi vuollái. Olbmot sámi duogážiin dahje gelbbolašvuođain sámegielain dahje sámi kultuvrras gullet strategiija olahusjoavkkuide.

7.5.2.8 Buoret doarjja ja buorre oahpahus

Máhttodepartemeanta lea čađahan máŋga doaibmabiju mat galget leat mielde doarjumin ja nannemin skuvllaid, gielddaid ja fylkkagielddaid vejolašvuođa addit buori sámegieloahpahusa. Čakčat 2024 sohpe Máhttodepartemeanta ja Sámediggi ođđa mandáhta Åarjelsaemien Vierhtiesåafoe nammasaš máhttosiidii. Mandáhta čielggasmahttá ahte Åarjelsaemien Vierhtiesåafoe galgá sihkkarastit ahte gávdno nationála lullisámi gealbobiras mii fuolaha dán álbmotjoavkku giela, kultuvrra ja identitehta. Máhttosiida galgá fállat sámegieloahpahusa gáiddusoahpahusa, giella- ja kulturčoahkkanemiid ja bargobájiid bokte ohppiide geat sáhte oažžut báikkálaš oahpahusfálaldaga iežaset gieldda. Mandáhta dahká maiddái vejolažžan ahte Åarjelsaemien Vierhtiesåafoe sáhttá go lea kapasitehta, fállat gáiddusoahpahusa, giella- ja kulturčoahkkanemiid ja bargobájiid davvisámegielas ja julevsámegielas.

Sámi erenoamáš pedagogalaš doarjalus (SEAD), mii lea oassi Statpedas, veahkeha gielddaid ja fylkkagielddaid láhčit diliid kvalitatiiva buori oahpahussii sámegielat mánáide, nuoraide ja rávesolbmuide geain lea erenoamáš oahpahusdárbbut, ja geain oahpahuslága vuođul lea vuoigatvuohta sámegielfálaldahkii. Jagi 2023 oaččui SEAD sierra mandáhta. Dat lei dehálaš olahus Statpedii ja dohkkeheapmi ja oainnusmahttin ahte sámi mánáin ja ohppiin lea vuoigatvuohta oažžut erenoamáš pedagogalaš bálvalusa mii lea heivehuvvon sámegielagiidda. Bálvalusfálaldaga vuođđun lea buorre áddejupmi davvisámi, lullisámi ja julevsámi gillii ja kultuvrii. Mandáhta hábmen dahkkui lagas ovttasbarggus Sámedikkiin ja Sámi allaskuvllain.

Máhttodepartemeanta lea maiddái nannen Oahpahusdirektoráhta buoridan dihtii sámi fágagažaldagaid čuovvuleami, maiddái Oahpahusdirektoráhta skuvlaeaiggátovddasvástádusa Sámi joatkkaskuvllas Kárášjogas, Sámi joatkkaskuvllas ja boazodoalloskuvllas Guovdageainnus ja Åarjelsaemien Vierhtiesåafoes Aarbortes.

7.5.2.9 Sámedikki áŋgiruššan sihkkarastit kvalitatiiva buriid mánáidgárde-, oahpahus- ja oahppofálaldagaid sámiide.

Nuvttá sámegielat mánáidgárdefálaldat

Sámediggi lea jagi 2025 várren oktiibuot 7,4 miljon ruvnnu áŋgiruššamii nuvttá sámegielat mánáidgárdefálaldagain.

Dáid ruđain lea várrejuvvon 2,6 miljon ruvnnu gealboloktema ja kvalitehtaovddideami ovddidanšiehtadusaide. Mánáidgárdeeaiggádat ja mánáidgárddit mat leat dahkan ovddidanšiehtadus Sámedikki leat mielde ortnegis. Ovddidanšiehtadus geatnegahttá doaimmahit mánáidgárddiid sámi mánáidgárddiid gievrras giellaoahpahusmodeallaid ja pedagogalaš prinsihpaid vuođul. juovlamánu 2024 muttus ledje ortnegis 12 mánáidgárddi oktiibuot 179 mánáiguin.

Váhnemat geain leat mánát dáid mánáidgárddiin, ožžot váhnenmávssu gokčojuvvot. Sámediggi lea jagi 2025 bušeahtastis várren 3,7 miljon ruvnnu váhnenrefušuvnnaide.

Oassin nuvttá sámegielat mánáidgárdefálaldagas lea Sámediggi várren 1,1 miljon ruvnnu bagadeapmái ja gealboloktemii gievrras giellaoahpahusmodeallaid ja sámi pedagogalaš prinsihpaid geavaheamis. Mihttomearrin lea mánáidgárdebargit šaddet eanet diehtomielalaš giellabargin mánáidgárddis, sihkkarastin dihtii mánáide buori sámi giellaovdáneami. Sámedikki ulbmil lea maiddái ovddidit fierpmádaga mii lea mielde nuvttá sámegielat mánáidgárdefálaldaga ortnegis.

Sámegielat mánát dálá servodagas

Áŋgiruššamii Sámegielat mánát dálá servodagas lea Sámediggi várren 6,9 miljon ruvnnu jagi 2025 várás. Ruđat leat juogaduvvo njealji doarjjaortnegii:

Sámi giellaoahpahus mánáidgárddiin – 1,845 miljon ruvnnu

Prošeavttat ja ovddidanbarggut mánáidgárddiin – 2,705 miljon ruvnnu

Pedagogalaš veahkkeneavvuid ovddideapmi mánáidgárddiide – 1,54 miljon ruvnnu

Julevsáme sámástahtte – Viejega AS – 838 000 ruvnnu

Doarjja mánáidgárddiide lea gaskaoapmi dan mihttomeari ollašuhttimii ahte sámi mánáidgárdefálaldagain lea sámi sisdoallu mii ovddidat sámi mánáid ahtanuššama, oahppama ja oahppahábmema. Sámediggi lea čielggasmahttigoahtá doarjjaortnegiid mihttomeriid. Sámedikki ohcanvuđot doarjjaortnegiidda mánáidgárddiid várás leat evttohuvvon rievdadusat. Rievdadusevttohus sáddejuvvo gulaskuddamii mánáidgárddiide ja mánáidgárdeeaiggádiidda, ja eará berošteddjiide, ovdalgo rievdadusat čađahuvvojit

Árbediehtu ođđaáiggis

Sámediggi lea jagi 2025 várás várren 10,9 miljon ruvnnu áŋgiruššamii Árbediehtu ođđaáiggis. Ruđat leat várrejuvvon doarjjaortnegis Sámi mánáidgárddit ja mánáidgárddit sámi ossodagain. Doarjjaortnega ulbmil lea ahte sámi mánáidgárddit ja sámi ossodagat dáža mánáidgárddiin galget oahpahit sámi mánáide sámi giela, kultuvrra ja árbevieruid. Mánáidgárddit mat ovddidit sámi árvvuid, giela, kultuvrra ja árbemáhtu ja mat leat vuođđuduvvon sámi árvvuide, gillii, kultuvrii ja árbemáhttui vuoruhuvvojit.

Sámi sisdoallu skuvllas

Fágaođasmahttima oktavuođas lea Sámediggái leamaš dehálaš ahte sámi sisdoallu LK20S oahppoplánabuktosis galgá deattuhuvvot. Fága guoskevašvuođas ja guovddáš árvvuin boahtá ovdan ahte oahppoplána lea fakkastuvvon sámi árvvuide, gillii, kultuvrii ja servodateallimii.

Sámediggi lea jagi 2025 várás várren oktiibuot 2,3 miljon ruvnnu áŋgiruššamii Sámi sisdoallu skuvllas. Skuvlaeaiggádin sáhttet gielddat ohcet ruđaid doarjjaortnegis Árbediehtu vuođđooahpahusas.

Sámediggi vuoruha doaibmabijuid mat leat mielde eanedeamen sámi árbedieđu geavaheami skuvllas ja doppe gos máhttogaskkusteapmi sáhttá dáhpáhuvvat vuorrasiin nuorat buolvvaide. Sámediggi lea jagi 2025 várás várren 700 000 ruvnnu dán ulbmilii.

Oassálastin Sámegieloahpahusa fierpmádagas sáhttet gielddat ávžžuhettiin oahpaheddjiid ja skuvlajođiheddjiid maiddái ávkašuvvat daid ruđaiguin maid Sámediggi jahkásaččat juolluda Sámi allaskuvlii. Sámediggi lea jagi 2025 várás várren 612 000 ruvnnu dán ulbmilii.

Stipeandaortnegat – Joatkkaoahpahusa ja alit oahpu oahppit

Sámediggi lea ásahan stipeandaortnegiid movttiidahttin várás ohppiid čađahit sámegieloahpu joatkkaskuvladásis. Jagi 2025 várás lea Sámediggi várren 3,5 miljon ruvnnu ortnegii.

Sámedikkis leat maiddái stipeandaortnegat rekrutteren várás eanet sámegielstudeanttaid oahpuide main váilot sámegielagat, nu go giella- ja oahpaheaddjeoahpuide. Sámediggi lea jagi 2025 várás várren 3,6 miljon ruvnnu dan ortnegii. Sámedikki dievasčoahkkin mearrida guđe oahput galget vuoruhuvvot.

Oahpponeavvut

Sámedikki ulbmil lea ahte sámi oahppit ja oahppit sámi oahpahusain sáhttet fidnet buriid sámegielat oahppaneavvuid buot golmma sámegielain ja ahte dat čuvvot oahppoplánabuktosa Máhttolokten 2020 – sámegiella. Sámediggi lea jagi 2025 várás várren 18,5 miljon ruvnnu oahpponeavvuid ovddideapmái ja 9 miljon ruvnnu oahpponeavvuid háhkamii.

7.5.3 Sámedikki mearkkašupmi

Duohtavuođa- ja soabadankommišuvnna raporta čujuha dasa ahte lea stuorra implementerengaska olahahttivuođas oahpahussii sámegielas ja sámegillii ja vuoigatvuođas sámegieloahpahussii sihke mánáidgárddiin, vuođđooahpahusas ja joatkkaoahpahusas. Sámediggi čujuha Sámedikki mearrádussii áššis 008/24 Duohtavuohta ja soabadeapmi – Pilára 2: Giella ja oahpahus kommišuvnna cuiggodeapmái dárbui gielalaš áŋgiruššamii ja dárbui doaibmabijuide ollašuhttin dihtii gielalaš dásseárvvu.

Vuoigatvuođaid oktavuođas oahpahussii sámegielas ja sámegillii oaivvilda Sámediggi ahte berre biddjot guhkesáigge mihttomearrin ahte buot mánáin miehtá riikka galgá leat vuoigatvuohta oahpahussii sámegielain ja sámegielaide mii mearriduvvo oahpahuslága bokte.

Dasa lassin lea Sámediggi mearridan čuovvovačča piláras 2 Giella ja oahpahus:

Sámediggi doarju doaibmabidjoevttohusa ja oaivvilda ahte sámegielaid ealáskahttin ferte čielggasmahttot lágaid ulbmiliin. Oahpahuslága, mánáidgárdelága, sámelága 3. kapihttala ja giellalága ferte rievdadit čielggasmahttin dihtii dan mihttomeari ahte ealáskahttit sámegielaid.

(…)

Sámediggi bivdá stuorradikki ja ráđđehusa erenoamážit guorahallat implementerengaskka giellavuoigatvuođain ja oahpahus- ja oahpposuorggis dainna ulbmiliin ahte gávdnat čovdosiid mat gokčet dán gaskka.

Sámediggi lea konsulteren Máhttodepartemeantta doarjagiid birra sámegieloahpahussii. Sámediggi ja Máhttodepartemeanta sohpe ahte ođđa doarjjaortnet attášii lassesisaboađu/stuorát ruvdnosupmi skuvllaide go dat ovddit. Sámediggái leat oahpaheaddjit dieđihan ahte ođđa doarjjaortnet lea dagahan ahte skuvllat organiserejit buot ohppiid ovtta ja seamma jovkui beroškeahttá das lea go oahppis vuosttaš- vai nubbigiella. Dakkár čoavddus dagaha váddáseabbon oahpaheaddjái plánet dakkár oahpahuslážáldaga mii lea heivehuvvon ohppiid dássái.

7.6 Alit oahppu

7.6.1 Dillečilgehus

Sámi allaskuvla, UiT Norgga árktalaš universitehta ja Davvi universitehta fállet alit oahpu sámegielas. Guokte vuosttaš ásahusa fállet váldoáššis oahpu ja dutkama davvisámegillii, ja Davvi universitehta lea fas ovddasvástádus julevsámegielas ja lullisámegielas. Sámi allaskuvla lea áidnalunddot go sámegiella lea bargogiellan buot allaskuvlla doaimmain – oahpus, dutkamis ja hálddahusas. Čakčat 2024 dieđihedje buot ásahusat stuorát beroštumi sámi giellakurssaide dahje sámi oahpuide.

Čakčat 2024 álggii vuosttaš mastergrádaoahppu lullisámi giella- ja girjjálašvuođas. Dan addá Davvi universitehta Levangkes, ovttasbarggus UiT – Norgga árktalaš universitehtain.

Tabealla 7.7 Kandidáhtat sámegielas ja girjjálašvuođas ja mediafágas/journalistihkas

| 2022 | 2023 | 2024
Bachelor julevsámegielas (Davvi universitehta) | 2 | 1 |
Bachelor (davvi-)sámegielas eatnigiellan/vuosttášgiellan (UiT Norgga árktalaš universitehta) |  |  | 1
Bachelor (davvi-)sámegielas nubbingiellan |  |  |
Bachelor sámegielas ja sámi girjjálašvuođas (Sámi allaskuvla) | 4 | 2 | 4
Master sámegielas ja sámi girjjálašvuođas (Sámi allaskuvla) | 2 |  | 1
Master sámi gielas- ja girjjálašdiehtagis (UiT Norgga árktalaš universitehta) | 5 |  | 1
Bachelor mediafágas/journalistihkas (Sámi allaskuvla) |  | 1 |
Master mediafágas/journalistihkas |  |  |
Oktiibuot | 13 | 4 | 7

Nohta: Áigodagas ii lean oktage kandidáhta bachelor boazodoalus dahje master duojis.

Gáldu: Alit oahpu ja gelbbolašvuođa direktoráhta

7.6.2 Oahput maid rámmaplána mudde

Oahpaheaddjeoahput

Govus 7.7 Golbma vuosttaš studeantta geat leat čađahan Davvi universitehta lullisámi vuođđoskuvlaoahpaheaddjeeksámena Levangkes.

Govva: Ole Johan Ramfjord, Davvi universitehta.

Fuolahan dihtii mánáid ja nuoraid geat hálddašit sámegiela bures, leat rámmaplánat sámi mánáidgárdeoahpaheaddjeohppui ja sámi vuođđoskuvlaoahpaheaddjeohppui (GLU) sihke 1–7 cehkiid ja 5–10 cehkiid várás. Mearrádusat sámegielgelbbolašvuođa birra leat maiddái váldon mielde buot «dábálaš» oahpaheaddjeoahpuid rámmaplánaide sihkkarastin dihtii ahte buot Norgga oahpaheaddjeoahpuid kandidáhtain leat doarvái buorre duogáš fuolahit sámi ohppiid. GLU 1–7 cehkiid rámmaplána § 1 Ulbmil ja doaibmaguovlu viđat lađđasis lea dat ovdamearkka dihtii sátnáduvvon ná:

Vuođđoskuvlaoahpaheaddjeoahppu 1–7 cehkiid várás galgá máhttáhit studeantta fuolahit oahpu sámi diliid birra, das maiddái dovdat dan stáhtusa mii álgoálbmogiin lea riikkaidgaskasaččat, ja sámi ohppiid vuoigatvuođa oahpahussii oahpahuslága ja gustovaš oahppoplánabuktosiid vuođul.

Viidáseappot lea mearriduvvon sierra oahppanjovssus dan birra, dat mearkkaša gáibádusa ahte buohkat geat čađahit vuođđoskuvlaoahpaheaddjeoahpu galget ollašuhttit:

[Kandidáhta] sáhttá nannet riikkaidgaskasaš ja máŋggakultuvrralaš perspektiivvaid skuvlabarggus, váikkuhit áddejupmái sámiid stáhtusis álgoálbmogin ja movttiidahttit demokráhtalaš oassálastimii ja guoddevaš ovdáneapmái.

2023 giđa čađahedje vuosttaš golbma studeantta julevsámi vuođđoskuvlaoahpaheaddjeoahpu Davvi universitehtas, ja 2024 giđa čađahedje golbma vuosttaš studeantta lullisámi vuođđoskuvlaoahpaheaddjeoahpu, buohkat masteriin vuođđoskuvlaoahpaheaddjeoahpus 1–7 cehkiid várás.

Davvi universitehta álggahii 2021 čavčča mánáidgárdeoahpaheaddjeoahpu sámi profiillain julevsámegielain ja lullisámegielain. Oahppu addo oasseáiggis njealji jagis, ja vuosttaš kandidáhtat galget plána mielde čađahit oahpu 2025 giđa.

Tabealla 7.8 čájeha kandidáhtaid Sámi allaskuvlla, UiT Norgga árktalaš universitehta ja Davvi universitehta sámi oahpaheaddjeoahpuin áigodagas 2022 – 2024. Jeavddahis sisaváldima geažil lea váttis oaidnit sojuid nu oanehis áigodagas. Sámi allaskuvlla mánáidgárdeoahpaheaddjeohppui lea sisaváldin juohke nuppi jagi, ja jagi 2022 rájes jagi 2024 rádjai lei čielga lassáneapmi kandidáhtalogus.

Tabealla 7.8 Kandidáhtat sámi oahpaheaddjeoahpuin 2022–2024

| 2022 | 2023 | 2024 | Totalt
Mánáidgárdeoahpaheaddjeoahppu (Sámi allaskuvla) | 5 |  | 9 | 14
Vuođđoskuvlaoahpaheaddjeoahppu 1 – 7 cehkiide (4-jagi) (Sámi allaskuvla) | 1 |  | 1 | 2
Vuođđoskuvlaoahpaheaddjeoahppu 5 – 10 cehkiide (4-jagi) (Sámi allaskuvla) | 1 |  |  | 1
Vuođđoskuvlaoahpaheaddjeoahppu 1 – 7 cehkiide (master) (Davvi universitehta) |  | 3 | 3 | 6
Vuođđoskuvlaoahpaheaddjeoahppu 1 – 7 cehkiide (master) (Sámi allaskuvla) | 1 |  |  | 1
Vuođđoskuvlaoahpaheaddjeoahppu 5 – 10 cehkiide (master) (Sámi allaskuvla) | 2 | 3 | 2 | 7
Praktihkalaš-pedagogalaš oahppu | - | - | - | -
Lektoroahppu 8 – 13 cehkiide (master) davvisámegielain eatnigiellan (UiT Norgga árktalaš universitehta) | 1 |  |  | 1
Okttibuot | 11 | 5 | 15 | 32

Nohta 1: Dasa lassin bohtet lektorprográmma kandidáhtat 60 čuoggáin dahje eanet sámegielain/dahje sámegielain vierisgiellan fágasuorggis: 2022: 2, 2023: 1, 2024: 1

Nohta 2: i GLU 1 – 7 kandidáhtat Davvi universitehtas julevsámegielas jagi 2023 ja lullisámegielas jagi 2024.

Gáldu: Alit oahpu ja gelbbolašvuođa direktoráhta

Dearvvašvuođa- ja sosiálafágaoahput

Dearvvašvuođa- ja sosiálafágaoahput leat muddejuvvon ovtta oktasaš rámmaplánas oktan láhkaásahusaiguin nationála njuolggadusaid birra juohke ohppui. Dat mearriduvvojit departemeanttaidgaskasaš ovttasbarggu vuođul gohčoduvvon RETHOS.

Okta oktasaš oahppanjoksosa čilgehusain dáid oahpuin lea ahte kandidáhta maiddái galgá dovdat sámiid vuoigatvuođaid, ja sus galgá leat máhttu ja áddejupmi sámiid stáhtusis álgoálbmogin.

Jagi 2021 mearriduvvojedje sierra nationála njuolggadusat sámi buohccedivššároahpu várás, ja UiT Norgga árktalaš universitehtas lea sámi buohccedivššároahppu. Dat addo oasseáiggis njealji jagis, ovttasbarggus Sámi allaskuvllain. Oahppobáikin lea Guovdageaidnu.

Guhtta vuosttaš kandidáhta UiT sámi buohccedivššároahpus čađahedje juovlamánus 2024. Nubbi beasuš lei álggahan oahpu ođđajagimánus 2025, ja guhtta studeantta bohte oahppoálgimii. Boahtte sisaváldin lea plána mielde jagi 2027.

7.6.3 Doaibmabidju alit oahppu

7.6.3.1 Ođđa universitehta- ja allaskuvlaláhka

Ođđa universitehta- ja allaskuvlaláhka bođii fápmui borgemánu 1. b. 2024. Das lea boares mearrádus dárogiela birra fágagiellan viiddiduvvon maiddá gustot sámegillii. Dat lea dahkkon dainna lágiin ahte paragráfii 2-3 lea lasihuvvon njuolggadus ahte ásahusain main lea erenoamáš ovddasvástádus sámi dutkamis ja alit oahpus, lea ovddasvástádus geavahit, ovddidit ja nannet sámi fágagiela. Dasto lea ásahuvvon gáibádus ahte universitehtaid ja allaskuvllaid oahpahusgiella váldonjuolggadusas galgá leat dárogiella dahje sámegiella. Dat mearkkaša ahte sámegiella lea váldon mielde láhkii čielgasit ovttadássásažžan dárogielain. Rievdadusat leat máinnašuvvon evttohusa Prop. 126 L (2022–2023) Lov om universiteter og høyskoler (universitets- og høyskoleloven) čuoggás 6.3.

Golggotmánus 2024 sáddii Máhttodepartemeanta gulaskuddamii evttohusa ahte láhkaásahusa mearridit ahte studeanttat daid ásahusain maidda lea addon sierra ovddasvástádus sámi dutkamis ja alit oahpus, lea vuoigatvuohta lágidit iehčanas barggu (bachelor- ja masterbargun, jna.) sámegillii, muhto ahte ásahusat sáhttet spiehkastit das jus dat lea fágalaččat vuođustuvvon. Gulaskuddanáigemearri lei juovlamánu 15. b. 2024, ja áigumuš lea rievdadusaid bidjat fápmui oahppojahkái 2025–2026.

7.6.3.2 Ođđa sisaváldinláhkaásahus

Dieđáhusas Meld. St. 20 (2023–2024) Opptak til høgare utdanning lea ráđđehus dieđihan ahte Máhttodepartemeanta áigu ollislaččat árvvoštallat doaibmabijuid mat sáhtte lokte sámi giellagelbbolašvuođa dieđáhusa čuovvuleami oktavuođas, ja árvvoštallat sáhttet go lassečuoggát leat heivvolaš váikkuhangaskaoapmin. Máhttodepartemeanta lea čađahan konsultašuvnnaid Sámedikkiin dan birra ja lea dál sádde gulaskuddamii evttohus ođđa sisaváldinláhkaásahussii oktan máŋga doaibmabijuin lokten dihtii sámi giellagelbbolašvuođa. Gulaskuddamis evttoha Máhttodepartemeanta ásahit ovtta lassečuoggá ohcciid várás geain lea sámegiella vuosttašgiellan joatkkaoahpahusas. Doaibmabidju galgá váikkuhit dasa ahte eanebut válljejit sámegiela vuosttašgiellan. Máhttodepartemeanta evttoha maiddái rievdadit gii dat sáhttá gilvvohallat earis daid ohcciid várás geain lea sámi giellagelbbolašvuohta ja rievdadit sámi eari ortnetvuoru. Áigumuššan lea sihkkarastit ahte earri geavahuvvo daid ohcciid várás geat leat doaibmi sámegielagat ja eastadit ahte earri duohtavuođas šaddá bajimus rádján.

7.6.3.3 Eará doaibmabijut

Sámi allaskuvla oaččui jagi 2024 Máhttodepartemeantta bušeahtas 7 miljon ruvnnu doaimma nannemii, álgooahpu viiddideapmái ja sámegiela dulkaoahpu ásaheapmái. Dasa lassin oaččui allaskuvla 2 miljon ruvnnu sámegiela álgooahppofálaldahkii ja joatkkaoahppofálaldahkii Nuorta-Finnmárkkus.

Sámi allaskuvla oaččui maiddá 3 miljon ruvdnosaš bušeahttalassáneami ja UiT Norgga árktalaš universitehta 1,5 miljon ruvnnu láhčit diliid dávgasis oahppofálaldahkii sámegielas ja ásahit sámi oahpaheaddjeoahppofálaldaga studeanttaide miehtá riikka. Viidáseappot oaččui UiT 1,5 miljon ruvnnu sámi leksikografiijaguovddáža ásaheapmái.

Davvi universitehta oaččui 3 miljon ruvnnu nannet lullisámi ja julevsámi fágabirrasiid, váikkuhan dihtii ásahit ollesárvosaš oahppofálaldaga lullisámegielas ja julevsámegielas.

Álgoálbmotvuoigatvuođat mearkkašit maiddá ahte sámiin lea vuoigatvuohta dakkár oahppofálaldahkii mii lea erenoamážit ovddiduvvon dasa ahte dustet álgoálbmoga dárbbuid sin iežaset giela, kultuvrra ja historjjá vuođul. Danne lea ásahuvvon sierra sámi buohccedivššároahppu UiT Norgga árktalaš universitehtii. Oahppu lea jurddašuvvon sidjiide geat háliidit autorisašuvnna buohccedivššárin, ja geat háliidit erenoamáš máhtu sámi kultuvrralaš, sosiála, dearvvašvuođalaš ja servodatlaš diliid birra, ja kultuvrralaš oadjebasvuođa birra. oahppu galgá sihkkarastit ahte kandidáhta oažžu áddejumi sámi servodagain, gielain, kultuvrrain, oskkuin ja buoridemiin, ja das mo sámiid oaidnu dávddaide ja dearvvašvuhtii lea leamaš, lea dál, ja rievdadan áiggi mielde. Oahppu galgá maiddái sihkkarastit gelbbolašvuođa ja guottuid mat leat vuođđun dásseárvosaš bálvalusfálaldagaide buot servodaga joavkkuid várás. Sámiid stáhtus álgoálbmogin ja sin vuoigatvuođat gielalaččat ja kultuvrralaččat heivehuvvon bálvalusaide lea erenoamážit deattuhuvvon. Maŋŋá čađahuvvon oahppomannolaga galgá kandidáhta máhttit ollislaš ja dearvvašvuođaovddideaddji buohccedivššu erenoamáš čiekŋudemiin sámi álbmoga dearvvašvuođadiliin.

7.6.3.4 Buoret vealgesihkkun

Jagi 2024 stáhtabušeahtas viiddiduvvui dálá vealgesihkkun pedagogalaš oahpuid várás, nu ahte vealgesihkkun gusto eanebuidda geain leat oahppočuoggát sámegielas ja kvenagielas oassin mánáidgárde- dahje oahpaheaddjeoahpus. Dálá vealgesihkkunortnet áŋgiruššanavádaga Finnmárku ja Davvi-Norgga várás, mii nannejuvvui 30 000 ruvnnus 60 000 ruvdnui jahkái jagi 2025 stáhtabušeahtas, váikkuha ássamii ja barggolašvuhtii gávpogiin ja čoahkkebáikkiin main lea stuorát sámi álbmot.

8 Ekonomalaš ja hálddahuslaš váikkuhusat

Stuorradiggedieđáhus čilge gielddaid ovddasvástádusa addimis buriid ja dásseárvosaš bálvalusfálaldagaid sámi ássiide. Dieđáhus váldá ovdan dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalusaid sámi vuorrasiidda, mánáidsuodjalusa, heahteguovddášfálaldaga, dulkonbálvalusaid ja eará sosiála- ja čálgobálvalusaid maid earret eará bargo- ja čálgohálddašeapmi addá. Dieđáhus máinnaša maiddái fálaldagaid mat leat mielde nannemin mánáid ja nuoraid sámegiela ja sámi identitehta. Guoskevaš áŋgiruššansuorggit stuorradiggedieđáhusain Meld. St. 13 (2022–2023) ja Meld. St. 12 (2023–2024) máinnašuvvojit maiddái.

Doaibmabijut stuorradiggedieđáhusas máksojit gustovaš bušeahttarámmain.

Vejolaš ođđa doaibmabijut gieđahallojit oassin dábálaš bušeahttaproseassas.

Ráva

Gielda- ja guovlodepartemeanta

rávve:

Gielda- ja guovlodepartemeantta ráva cuoŋománu 4. b. 2025 ráva sámegiela, kultuvrra ja servodateallima birra sáddejuvvo Stuorradiggái.

Girjjálašvuođalista

Angell, E., Balto, Á.M.V., Josefsen E., Pedersen, P., Nygaard, V. (2012): Kartlegging av samisk perspektiv i kommunesektoren. Rapport 2012:5, NORUT.

Angell, E., Kårtveit, B., Nygaard, V., Riseth, J.Å. (2022): Hvor går veien? Kartlegging av samisk språk og kultur i språkforvaltningskomunene. Rapport 11–2022, NORCE Helse og samfunn.

Barstad, Anders. (2024) Statistikk om levekårene i Finnmark og for samer fra 1982 til 2024. Samiske tall forteller 16 – Kommentert samisk statistikk 2024. Faglig analysegruppe for samisk statistikk.

Blix, B.H. 2016. Helse- og omsorgstjenester til den samiske befolkningen i Norge – En oppsummering av kunnskap. Senter for omsorgsforskning. Oppsummering nr. 3. http://hdl.handle.net/11250/2412229

Dokument 3:5 (2019–2020) Riksrevisjonens undersøkelse av samiske elevers rett til opplæring i og på samisk.

Flere lærere i barnehage og skole – Strategi for rekruttering til lærerutdanningene og læreryrket 2024–2030 Kunnskapsdepartementet. 2024.

Fossheim, H. J. og Ingierd, H. (2024). Etniske minoriteter. De nasjonale forskningsetiske komiteene. https://www.forskningsetikk.no/ressurser/fbib/bestemte-grupper/etniske-grupper/

Folkehelserapporten. Folkehelseinstituttet.

Fremtidens digitale Norge Nasjonal digitaliseringsstrategi 2024–2030. Digitaliserings- og forvaltningsdepartementet. 2024

Grosse, J. (2012). Kommer tid kommer tillit? Unga vuxnas och medelålders erfarenheter. Rapport i socialt arbete, nr. 139. Stockholm: Institutionen för socialt arbete. Stockholms universitet.

Hafstad, G.S. og Augusti, E-M. (red.) (2019): Ungdoms erfaringer med vold og overgrep i oppveksten. En nasjonal undersøkelse av ungdom i alderen 12 til 16 år. NKVTS-rapport nr. 4 2019.

Hansen, K.L. (2024): Opplevd diskriminering, historiske-kollektive traumer og psykisk helse hos samisk unge i Norge – Mihá-studien. Samiske tall forteller 16 – Kommentert samisk statistikk 2024. Faglig analysegruppe for samisk statistikk.

Hansen, K.L. og Skaar, S.W., (2021): Unge samers psykiske helse. En kvalitativ og kvantitativ studie av unge samers psykososiale helse. UiT Norges aktiske universitet. Miha_Unge_samer_rapport_digital.pdf

Helsedata. (u.å.). SAMINOR – Helse- og levekårsundersøkelsen i områder med samisk og norsk bosetting. https://helsedata.no/no/forvaltere/universitetet-i-tromso/saminor---helse--og-levekarsundersokelsen-i-omrader-med-samisk-og-norsk-bosetting/

Homme, A, D., Ludviksen, K., Danielsen, H., (2023) Fra «bør» til «skal». Rammeplan for barnehagen i et implementeringsperspektiv. Fagbokforlaget.

Innstilling fra kontroll- og konstitusjonskomiteen om Sannhet og forsoning – grunnlag for et oppgjør med fornorskingspolitikk og urett mot samer, kvener/norskfinner og skogfinner.

Johnsen, K. (2020): Samiske språktilbud i barnehagen. Samiske tall forteller 13 – Kommentert samisk statistikk 2020. Faglig analysegruppe for samisk statistikk.

Krane, M.S. 2021. Helse- og omsorgstjenester til den samiske befolkningen i Norge. Oppdatert kunnskapsoppsummering. (2016–2021). Oppsummering nr. 28. Senter for omsorgsforskning. https://hdl.handle.net/11250/2976

Kultur- og likestillingsdepartementet. Handlingsplan mot hets og diskriminering av samer. 2025

Kunnskapsdepartementet. Strategi for digital kompetanse og infrastruktur i barnehage og skole. 2023

Lov 12. juni 1987 nr. 56 om Sametinget og andre samiske rettsforhold (sameloven)

Lov 17. juni 2005 nr. 64 om barnehage (barnehageloven)

Lov 24. juni 2011 nr. 30 om kommunale helse- og omsorgstjenester m.m. (helse- og omsorgstjenesteloven)

Lov 22. juni 2018 nr. 83 om kommuner og fylkeskommuner (kommuneloven)

Lov 11. juni 2021 om offentlige organers ansvar for bruk av tolk mv. (tolkeloven)

Lov 9. juni 2023 nr. 30 om grunnopplæringa og den vidaregåande opplæringa (opplæringslova)

Mehus, G., Bongo, B. A., Engnes, J. I., Moffitt, P.M. (2019). Exploring why and how encounters with the Norwegian health-care system can be considered culturally unsafe by North Sami-speaking patients and relatives: A qualitative study based on 11 interviews. International Journal of Circumpolar Health.

Mehus, G., Bongo, B. A., & Moffitt, P. (2018). Important factors when communicating with Sami patients about health, illness and care issues. Nordisk sygeplejeforskning, 8 (04).

Meld. St. 9 (2023–2024) Nasjonal helse- og samhandlingsplan 2024–2027 – Vår felles helsetjeneste. Helse- og omsorgsdepartementet.

Meld. St. 13 (2022–2023) Samisk språk, kultur og samfunnsliv – Kompetanse og rekruttering i barnehage, grunnopplæring og høyere utdanning Kunnskapsdepartementet.

Meld. St. 15 (2017–2018) Leve hele livet – En kvalitetsreform for eldre. Helse- og omsorgsdepartementet.

Meld. St. 18 (2020–2021) Oppleve, skape, dele – Kunst og kultur for, med og av barn og unge. Kulturdepartementet.

Meld. St. (2023–2024) Samisk språk, kultur og samfunnsliv – Folkehelse og levekår i den samiske befolkningen Helse- og omsorgsdepartementet.

Meld. St. 23 (2022–2023) Opptrappingsplan for psykisk helse (2023–2033) Helse- og omsorgsdepartementet.

Meld. St. 24 (2022–2023) Fellesskap og meistring – Bu trygt heime Helse- og omsorgsdepartementet.

Nasjonale faglige retningslinjer for demens. Helsedirektoratet.

Nasjonale forventninger til regional og kommunal planlegging Kommunal- og distriktsdepartementet. 2023.

Nasjonal helse og samhandlingsplan 2024–2027 – Vår felles helsetjeneste Helse- og omsorgsdepartementet.

Nasjonal institusjon for menneskerettigheter. En menneskerettighetsbasert tilnærming til samisk statistikk i Norge. 2020

Nasjonal institusjon for menneskerettigheter. Holdninger til samer og nasjonale minoriteter i Norge. 2022

NOU 2016: 18 Hjertespråket – Forslag til lovverk, tiltak og ordninger for samiske språk

NOU 2023: 24 Med barnet hele vegen – Barnevernsinstitusjoner som har barnas tillit

Nystad, T., Melhus, M., & Lund, E. (2006). Samisktalende er mindre fornøyd med legetjenestene. Tidsskrift for Den norske legeforening.

Prop. 36 S (2023–2024) Opptrappingsplan mot vold og overgrep mot barn og vold i nære relasjoner (2024–2028) – Trygghet for alle. Justis- og beredskapsdepartementet.

Prop. 58 L (2022–2023) Endringer i sameloven (endringer i språkreglene) Kommunal- og distriktsdepartementet

Sametinget. Fremtidig utvikling av samiske spesialisthelsetjenester. Vedtatt 27. august 2020. Sak 028/20.

Sametinget. 2020. Sametingets planveileder. Vedtatt 3. desember 2020. Sak 059/20.

Sametinget. Samiske spesialisthelsetjenester – Organisering av Sámi Klinihkka. Vedtatt 9. mars 2022. Sak 007/22.

Sametinget. 2023. Sametingets eldrestrategi – Sámi vuorasolbmot. Vedtatt 06.desember 2023. Sak 056/23.

Sametinget. 2024. Samisk urfolkskunnskap i areal- og miljøforvaltningen. Vedtatt 13. juni 2024. Sak 023/24.

Sametinget. 2024. Regional oppfølging av Sannhets- og forsoningskommisjonens rapport. Vedtatt 26. september 2024. Sak 037/24.

Sametinget. 2025. Sametingets reviderte budsjett mars 2025. Vedtatt 12. mars 2025. Sak 006/25.

Sannhets- og forsoningskommisjonen. Sannhet og forsoning – grunnlag for et opprør med fornorskingspolitikk og rett mot samer, kvener/norskfinner og skogfinner. Dokument 19 (2022–2023). Avgitt til Stortingets presidentskap 01.06.2023.

Saus, M: Gjenoppretting og forsoning i barnevernets møte med urfolk og nasjonale minoriteter. In: Berg B, Paulsen V. Møter mellom minoriteter og barnevernet, 2021. Universitetsforlaget p. 37–56

Selle, P., Semb, A.J., Strømsnes, K., Nordø, Åsta.D. (2015). Den samiske medborgeren. Cappelen Damm akademiske.

SSB. (2024). Levekårsundersøkelsen 2023 om utsatthet og uro for lovbrudd. Flere opplever vold og trusler.

Store norske leksikon.

Sørlie, T. & Nergård, J. I. (2005) Treatment satisfaction and recovery in Saami and Norwegian patients following psychiatric hospital Treatment: A comparative study. Transcultural Psychiatry 42.

Utdanningsdirektoratet. Elevundersøkelsen. 2025. Elevundersøkelsen | udir.no.

Wold, M., von der Leyen, K., Tovmo,P. Johansen, K. (2024): Merkostnader til ivaretakelse av tospråklighet i forvaltningsområdet for samisk språk. SØF-prosjektnummer 3943. NTNU Samfunnsforskning AS, Senter for økonomisk forskning.

Woods, T.M., Zuniga, R., David, E.J.R. (2012). A Preliminary Report on the Relationships Between Collective Self-Esteem, Historical Trauma, and Mental Health among Alaska Native Peoples. Journal of Indigenous Research: Vol. 1: ISS. 2, Article 1.

Fotnoter

1)

Angel ja earát 2012 ja Angel ja earát 2022

2)

SSB KPI-indeaksa čájeha ahte jagi 2021 rájes ođđajagimánu 2025 rádjai lea leamaš 16,4 proseantta haddegoargŋun.

3)

Meroštallan čájeha ruvdnoárvvu ovdáneapmi bidjá konsumhaddeindeavssa vuolggasadjin, ii ge čájet maid eaŋkil gávllut berrešedje dahje galget máksit go haddi muddejuvvo konsumhaddeindeavssain.

4)

Ii leat makkárge aiddolaš definišuvdna das maid doaba «sámi guovlu» mearkkaša. Dán stuorradiggedieđáhusas biddjojit vuođđun dat 22 gieldda maid Telemarksforskning geavaha go sii analyserejit sámi guovllu. Dát guovllut leat buot guovllugielddat, mat eatnašat leat Romssas ja Finnmárkkus, lassin leat guokte gieldda Nordlánddas ja guokte gieldda Trøndelágas.

5)

Fossheim & Ingierd, 2024.

6)

Dokument 3:5 (2019–2020)

7)

Telemarksforsking, Regional analyse for Samisk område.

8)

Guovddášlašvuohta lea indeaksa mii árvvoštallá juohke gieldda, lagašvuođa vuođul bargosajiide ja fuolahusdoaimmaide. Dát árvvut leat čohkkejuvvon guđa luohkkái. 1. joavku lea dat kategoriija mas leat eanemus guovddášlaš gielddat (bajimus guovddášlašvuođaindeavssat) ja 6. joavkkus leat dat uhcimus guovddášlaš gielddat (vuolimus guovddášlašvuođaindeavssat).

9)

Sámedikki vuollásaš sámi ásahusat kategoriserejuvvojit statistihkas stáhtalažžan. Dattetge lea sámi guovllus uhcit oassi stáhtalaš bargosajit go riikkas oppalaččat.

10)

Selle, Per et. al., 2015

11)

SSB tabealla 09429. Olbmot geat eai leat almmuhan dahje čađahan oahpu, eai leat mielde.

12)

Folkehelserapporten – FHI

13)

Dás refererejuvvo sihke Mihá-dutkosa raportii (2021) ja artihkkalii Sámi logut muitalit – Čielggaduvvon sámi statistihkka (2024). Raporta ja artihkal lea seamma dutkosis, muhto oassálastiidlogus lea erohus (nuppis 210 oassálasti ja nuppis 256 oassálasti). Dutkosis leat maid čađahuvvon kvalitatiiva jearahallamat sámi nuoraiguin ja dearvvašvuođabargiiguin/bálvalusaddiiguin geain lea beaivválaš oktavuohta sámi nuoraiguin ja nuorra rávesolbmuiguin.

14)

NKVTS Raporta 4-19

15)

Oktiibuot oktanuppelot gieldda juohkásit golmma pilohtii (Váibmoregiovdan (Hámmarfeasta, Ákŋoluokta ja Muosát), Gaska-Finnmárku (Davvesiida, Porsáŋgu, Davvenjárga ja Gáŋgaviika) ja Oarjjit Várjjat (Bearalváhki, Báhcavuotna, Unjárga ja Deatnu).

16)

Sámegiel doaba birgejupmi lea jurdda agibeaiperspektiivvas, luonddu iežas ođasmuvvi návccas, mearálašvuođas ja geardogeavaekonomiijas. Dat čujuha sámiid luondduvuđot eallinvuohkát, mas birgennávccas lea sáhka ávkašuvvat mehciin ja luonddus dainna mii lea doarvái iežas birgejupmái. Birgejupmi lea maiddái dehálaš vuođđu sámiid árbevirrui ja doaibmašláddjivuhtii, mas sii jagi áigodagaid mielde ovttastahttet dakkár ealáhusaid go boazodoalu, smávvadállodoalu ja guolásteami murjemiin ja eará čoaggimiin, bivdimiin ja dujiin.

17)

Ášši 006/25 Sámedikki njukčamánu 2025 reviderejuvvun bušeahta

18)

Gč. oktasaš gulaskuddanvástádusa gielddain Kárášjohka, Porsáŋgu, Deatnu ja Unjárga NOU 2022: 10 Inntektssystemet for kommunene gulaskuddamii.

19)

NOU 2022: 10 Inntektssystemet for kommunene.

20)

Giellamodealla lea statistihkalaš modealla gielas mii geavahuvvo giellateknologiijas. Modealla addá sátneráidduid duođavuohkejuogu ja danne dan sáhttá geavahit teavstta analyseremii ja ráhkadeapmái lunddolaš gielaid vuođul, nu go dárogiela vuođul. Giellamodeallat leat dehálaččat chatbots, mášenjorgaleami, hállandovdáma, gulahallanvuogádagaid ja teakstaklassifiserema čovdosiidda. Muhtun mihtilmas giellamodeallageavaheamit leat: Autokorrektuvra, gulahallanvuogit, mášenjorgaleapmi ja hállandovdán. Gáldu: Store norske leksikon.

21)

Krane 2021

22)

Krane 2021

23)

Blix 2016

24)

Krane 2021

25)

Ášši 028/20 Sámi spesialistadearvvašvuođabálvalusaid ovddideapmi boahtteáiggis ja ášši 007/22 Sámi Spesialistadearvvašvuohta - Sámi Klinihka organiseren.

26)

Sørlie ja Nergård, 2005; Nystad et al., 2006; Mehus et al., 2018; Mehus et al., 2019

27)

Saus, 2021

28)

Hansen ja Skaar 2021, NIM 2022

29)

Woods j.e., 2012

30)

Homme, A (2023)

31)

Johansen, K (2020)